ኣብ 21 ግንቦት 1952፡ ሚስተር ዲ. ሹት (Mr. D. Schut) ንCalvinistische Juristen Vereniging መደረ ኣቕሪቡ ነይሩ። ባዕሉ ከም ዝበሎ፡ እዚ ኣዝዩ ሓደገኛ ስራሕ ነይሩ። ምኽንያቱ ካልቪናዊ መምህርቲ (ካልቪኒዝም) ኣብ ነጥብ ክስ ወይ ኣብ ናይ ሕጊ ክርክር እንዳለ ዝተለመደ መስርሕ እትምህር ኣለዎ ዶ?
ኔዘርላንድስ ነዊሕ ናይ ካልቪኒስት ባህሊ ኣለዋ። ሓደ ሰብ ኣብቲ ጥንታዊ ማእከል ከተማ ኣምስተርዳም፣ ኣብ ጥቓ Westerkerk ወይ Zuiderkerk እንተተመላለሰ፣ እዚ ሃገር ብሪፎርሜሽን (Reformation) ዓሚቚ ጽልዋ ከም ዝተገብረሉ ይስምዖ። ፕሮቴስታንቲዝም ቤተ-ክርስትያን ጥራይ ዘይኮነስ፣ ትምህርቲ፣ ፖለቲካ፣ ስነ-ጥበብን – ብዙሕ ዘይፍለጥ ግን ከኣ ኣዝዩ ተገዳሲ ዝኾነ – ሕግን እውን ቀይሩ እዩ።
ግን ከመይ ብትኽክል? እዚ እቲ ሕቶ እዩ እቲ ኣምስተርዳማዊ ጠበቓ D. Schut ኣብ 1952 ኣብ ዝተገለጸ ፍሉይ ጽሑፍ ሓባር ዘቕረበ ኣስተምህሮ፡ Calvinistische beginselen en burgerlijk procesrecht። እዚ ጽሑፍ ንሕጊ ከምኡውን ንመምህራን ናይ ሃይማኖት ዝምልከት ስለዝጠቕም ዝምልከት እዩ፣ ከምኡውን ኣብ እቲ እዋን ኔዘርላንዳውያን ስለ ዝምድና እምነትን ማሕበረሰብን ከመይ ከም ዝሓሰቡ ብዙሕ ክብል ዝኽእል እዩ።
ቅኑዕ መእተዊ፡ ካልቪን ባዕሉ ኣይገበሮን
Schut መደረኡ ብዘገርም ተናዛዝነት እዩ ዝጅምር። ካልቪን ባዕሉ – እቲ ካልቪኒዝም ስሙ ዝወረሰሉ ሰብ – ኣብቲ ንስርዓት ፍትሒ ጀኔቫ ዝገበሮ ዓቢ ናይ ምምሕያሽ ስራሕ፣ ኣብ ናይ መስርሕ ሕጊ (procesrecht) ዝኾነ “ካልቪኒስት መትከላት” ብንጹር ኣይተግበረን። ንሱ ብቐሊሉ፣ ምስ ስነ-መለኮቱ ብዘይተኣሳሰረ መገዲ፣ ጽቡቕ ሕግታት ንምእታው እዩ ፈቲኑ።
እቶም ናይ መበል ዓሰርተ ትሽዓተን መጀመርታ መበል ዕስራን ክፍለ-ዘመን ናይ ኔዘርላንድስ ኒዮ-ካልቪኒስት ፈላስፋታት—ከም ኣብርሃም ኩይፐርን ናይ ፖለቲካዊ ወራስታቱን—ብዛዕባ ጉዳይ ፍርድን ናይ ፍርዲ ኣሰራርሓን ኣብ ብዙሕ መዳይ ብቐንዱ ኣብ ሕጊ ገበናዊ (strafrecht) ይተኣትዉ ነይሮም። ብዛዕባ መግብራት ሲቪል መስርሕ ፍርዲ—ንእምነታት እንታይ ከም ዝገብሩ ናብ ዳኛ ክቐርቡ ክንደይ፣ ኣብ ኸመይ መርትዖ ይቐርብ፣ ፍርዲ ከመይ ከም ዝወጽእ—ንስሙ ብዙሕ ኣይጽሕፉን ነይሮም።
እናስ ካልእ ጸገም ድማ ኣሎ፤ እቲ ርእሰ-መጽሓፍ ቅዱስ ብእዚ ልዑል ዓውዲ እዚ ኮንክሪት ሕግታት ብቐጥታ ኣይህብን እዩ። ሉተር እንተኾነ ኣብ ብሉይ ኪዳን ግቡእ ዘይኮነ ነገር ብዛዕባ ዘይምሕረት ብምባል ኣስተምህሮ ሀበ ( “der Juden Sachsenspiegel” )፣ እንተኾነ ግን እቲ ብሉይ ኪዳን ከመ ምንጪ ሕጊ ብዕምቆት እንተ ዝወስድ ዝኾነ ይኹን ፣ እቶም ናይ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ሕግታት ንእስራኤል ቴኦክራሲያዊ መንግስቲ እምበር ንዘመናዊ ሕጋዊ መንግስቲ (rechtsstaat) ከም ዝተጻሕፉ ክቕበሎ ኣለዎ።
እንተኾነ ግን፡ ይብል Schut፡ ብዙሕ ክበሃል ይከኣል እዩ። ብዛዕባ ሲቪላዊ መስርሕ ብቐጥታ ዝዛረቡ ጥቕስታት መጽሓፍ ቅዱስ ስለዘየለ፡ ብሰፊሕ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ራእይ ብዛዕባ ኣምላኽ፡ ሰብ፡ መንግስትን ፍትሕን ኣቢልና ክንርእዮ ንኽእል ኢና።
ሲቪላዊ የፍርድ ክርክር ሕጊ ብእንታይ እዩ?
ቅድሚ ምቕጻልና፣ ጥቂት እንምድላይ ንገብር። ሲቪል መስርሕ ሕጊ (burgerlijk procesrecht) – ብኔዘርላንድስ ከኣ ከም “civiel procesrecht” ወይ “burgerlijke rechtsvordering” ዝፍለጥ – እታ ብዙሓት ሰባት ብንቕሓት ብዘይምርኣይ ግን ኣብ መላእ ህይወቶም ቀጻሊ ቅርጺ ዘምትሕ/ዘዋቅሮ ነገር እዩ።
ንበል፡ ጎረቤትካ ንመኪናኻ ኣዕኒዩዎ ክኸፍል ድማ ይነጽግ። ወይ ሓደ ትካል ሕማቕ ኣቕሑ ኣቕሪቡ ገንዘብ ክመልስ ይነጽግ። ወይ ድማ ንስኻን ነበር መጻምድትኻን ብዛዕባ ምፍልላይ እቲ ገዛ ትሰማምዑ የለኹምን። ሽዑ ናብ ዳኛ ክትከዱ ትኽእሉ ኢኹም። ግን ከመይ ከም እትገብርዎ – መስርሕ ከመይ ከም እትጅምሩ፣ እንታይ መርትዖታት ከም እትቕርቡ፣ ዳኛ ከመይ ክፈርድ ከም ዝኽእል፣ ፍርዲ ከመይ ከም ዝፍጸም – እዚ ኩሉ ብሲቪል መስርሕ ሕጊ ዝግዛእ እዩ።
Schut ከምዚ ኢሉ ይገልጾ፡ ሓደ ዜጋ ብሲቪላዊ ሕጊ ዘለዎ መሰላት ከመይ ክረኽቦ ከም ዝኽእል ዝውስን ሕግታት እዩ። እዚ ብመንግስቲ ኣቢልካ መሰላት ምኽባር ወይ ምሕላው እዩ። ንዚ ድማ ክልተ ዓበይቲ ክፋላት ኣለዉዎ፡ እቲ መስርሕ ባዕሉ (ፍርዲ ከመይ ትረክብ?) ከምኡውን ምትግባር (እቲ ፍርዲ ከመይ ብግብሪ ይፍጸም?)።
ሰለስተ ካልቪኒስታዊ መልሕቂ ነጥብታት
Schut ሰለስተ መሰረታዊ ቅዱሳዊ ሓሳባት ይፈልይ፣ እዚኣቶም ድማ – ብተዘዋዋሪ ግና ብኣገዳሲ መገዲ – ናይ መስርሕ ሕጊ (procesrecht) ይነክዱ።
1. ቅድስና ስም ኣምላኽ
ኣብቲ ናይ 1952 ሕጊ መስርሕ ፍርዲ ኔዘርላንድስ፡ መሓላ ዓቢ ግደ ነበሮ። መሰኻኽር መሓላ ይገብሩ ነበሩ፡ ወገናት ድማ ነቲ ዳኛ ኣብ ውሳኔኡ ዘገድድ “መወዳእታ መሓላ” (beslissende eed) ክገብሩ ይኽእሉ ነበሩ። እዚ ምናልባት ጥንታዊ ክመስል ይኽእል እዩ፡ እንተኾነ ግን እቲ ሓሳብ ጥንታዊ እዩ፦ ንኣምላኽ ከም ምስክር ብምጽዋዕ፡ ንሓቂ ንምዝራብ ትግደድ።
ካብ ካልቪኒስት መጽናዕቲ፣ እዚ ክልተ ኣፍ ዘለዎ ሰይፊ እዩ። ብሓደ ወገን፡ ስም ኣምላኽ ኣብ ቤት ፍርዲ እንተተጠቒምካ፣ ብቁምነገር ክትወስዶ ኣለካ – ነቲ ስሙ ብኸንቱ ክትጥቀመሉ ኣይትፍቀደልካን። ብኻልእ ወገን፡ እቲ መስርሕ እውን ብሓቂ ናብ ሓቂ ዝተመርኮሰ ክኸውን ኣለዎ። “ወሳኒ መሓላ” – ሓደ ወገን ንኻልእ ወገን ከም መወዳእታ ናይ መስርሕ መሓላ ክገድዶ ዝግባእ – ንSchut ኣሻባሪ እዩ። እታ መሓላ ንሓቂ ንምርግጋጽ ኣይኮነትን፣ ንምስባር ሕጋዊ መትንታን ናይ ክርክር እያ እትግልገል። ብዚ ድማ “processuale deus ex machina” ትክውን፣ ማለት ስም ኣምላኽ ዝጥቀመሉ ርካሽ መዝለል/ሰራሕ ዘይብሉ መስተዋድድ።
2. ሓጢኣት ሰብን መብርሂ ሓጢኣትን
እዚ ናይ ካልቪኒዝም መሰረታዊ ትምህርቲ እዩ፡ ሰብ ወዲቑ እዩ፣ እተጋጋይ እዩ (feilbaar)፣ ናብ ምታለልን ናብ ናይ ርእሱ ጥቕሚን ዝተመለሰ እዩ። እዚ እኳ ኣሕዝን ይመስል፣ ግን ኣብ ሕጊ መስርሕ ፍርዲ ብትኽክልን ተግባራዊን ዝኾኑ ውጽኢታት ኣለዎ።
ኣብ መስርሕ፣ ነፍሲ ወከፍ ወገን ናይ ገዛእ ርእሱ ረብሓ ንቕድሚት ንምግባር ይግደል። እዚ ሰብኣዊን ዝርድእን እዩ። ግን ሕግታት መስርሕ ሕጊ ነዚ ግምት ክገብሩሉ ኣለዎ። ካብ ሓሶትን ጥልመትን ክከላኸሉ፣ ብኻልእ ወገን ድማ ኣብ ሰብ ዘሎ እምነት ክዕቅቡ ኣለዎም – ከመይሲ ብዘይ እቲ ዝወሓደ እምነት፣ ዝኾነ ጉዳይ ክትውስን ኣይትኽእልን ኢኻ። ምስክርነት፣ ጸብጻባት ክኢላታት፣ መግለጺታት ወገናት፡ ኩሎም ሰባት፣ ዋላ እኳ ዘይፍጹማት እንተኾኑ፣ ሓድሕድ ሓቂ ከም ዝዛረቡ እዮም ዝግምቱ።
እቲ ዳኛ ባዕሉ እውን ሓጢኣተኛን ምስሕሓል ዘይኣይክነት ዘለዎን እዩ። በዚ ድማ እዩ ብትኽክል እቲ ሓይሊ ከም ዝትርጎም ዘሎ መግብእ ክንብል ዝኽእል፣ እቲ ድሕሪ ሕጊ ዝስዕብ ከኣ ምኽንያት ዝህሉ። Schut ከም ዝበሎ ብድምቀት፡ “ብዛዕባ እዚ ናይ ምስሕሓል ናይ ዳኛ ዝምስክር ዝኸኣል መስክር ምስክር” እዩ። ዳኛ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ “ኣምላኽ” ተብሂሉ ይግለጽ (ዘጸኣት 22)፣ እንተኾነ ግን ንሱ እውን ሰብ እዩ። እዚ ፈጺሙ ክንረስዕ የብልናን።
3. ግደ መንግስቲ
ኣብዚ እዩ እቲ ጉዳይ ናብ ፍልስፍና ዝቕየር። ግደ መንግስቲ እንታይ እዩ? እቲ ባህላዊ መልሲ፡ ምኽባር ሕጊ እዩ። እንተኾነ ግን Schut እዚ ኣዝዩ ዘይነጽርን ሓደገኛን እዩ ኢሉ ይኣምን።
ንሱ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ – ኣብዚ ኣብ ብሉይ ኪዳንን ሓዲሽ ኪዳንን ከምኡውን ካብ ናይ ካልቪን Institutie ብሰፊሑ ይጠቅስ – መንግስቲ ብቐንዱ ንምዕቃብ ስርዓትን ሰላምን እያ ዝተቐመጠት ይብል። ማለት ግን፡ እዛ ብግምት ዝተገልጸ ቅርጺ “ፍትሒ” እያ ብቐንዱ። እዚ ክመስል ከም ዝተመሳሰለ ይኽእል እዩ፣ ግን ኣይኮነን። እንተ ቀዳማይ ዕማም ስርዓት እንተኾይኑ፣ እቲ ፍርዲ መገዲ እዩ፣ ዓላማ ባዕሉ ግን ኣይኮነን።
እዚ ዓቢ ግብራዊ ሳዕቤናት ኣለዎ። መንግስቲ ሕጊ ንምኽባር እንተሊያ፡ ባዕላ ጉዳያት ክትጅምርን ከተካይድን ክትክእል ነይርዋ። እንተኾነ ግን ግዳ ስርዓት እንተኾይኑ፡ ፍርዲ ኣብ ሲቪላዊ ጉዳያት ብመሰረቱ ተበግሶ ናይቲ ዜጋ ዝሓትት እዩ። ጎረቤትካ ንመኪናኻ ኣበላሽዩዋ? ሽዑ ንስኻ ኢኻ ስጉምቲ ክትወስድ ዘለካ፡ መንግስቲ ኣይኮነን።
ካልቪኒዝም ኣብ ቤት ፍርዲ፡ ብተግባር ዝተሰርሑ ኣጠቓቕማታት
ካብዚ ሰለስተ መትከላት ብምውሳድ፣ Schut ገለ ተጨባጢ ዛዕባታት ይዘርግ እዩ፣ እዞም ድማ ናይ እቲ ናይ ዘመኑ ኔዘርላንድ መስርሕ ሕጊ እውን ይነክዩ ነበሩ – ኣብ ሎሚ እውን ኣገዳስነት ዘለዎም እዮም።
ናጽነት ዳኛ
ፍትሒ ፍትሒ ንምርግጋጽ እንተኾይኑ – እምበር ከም መቐጸልታ መንግስቲ ዘይኮነ – ዳኛ ብፍጹም ናጻ ክኸውን ኣለዎ። እቲ ኣብዚ ዝተጠቕሰ ሓሳብ ብንጹር እዩ ዝዛረብ። ዳኛ ከም “ተሓባባሪ ምምሕዳር” ወይ ከም ፈጻሚ ፖሊሲ መንግስቲ ዝርእዩ ሓሳባት ብምሉኡ ይነጽጎ።
ንሱ ኣብዚ ናብቲ ካብ ግዜኡ ዝምስክር ተግባር ብምጥቃሱ እዩ ዝምላእ። ሕግን ኣውጻኢ ኣብቲ እዋን ንዳኛታት ኣዝዩ እናተወሰኸ ዝተሰልጠነ ስልጣን ሂብዎም ኣብ ሕጊ ናይ ማሕበራዊ ክራይ ኣባይቲን ኣብ ጉዳያት ሊዝ/ፓክት ምክራይን፣ እቲ ዳኛ ድማ እቲ ሕጊ ጥራይ ኣይተተግብሮን እንተኾነ ረብሓታት ከተመዛዝን እውን ከምኡ ናይ ኣተገባብር መንገዲ ይመርሕ ነይሩ። ሽት ክብል እኳ ዘሎ ኣብ ግቡእ እዩ ይብል፣ ግን ብመሰረት ክድሕን ዘይተገብእ እዩ፦ ዳኛ ናጻ ውሳን ንግጭታት ዝወስን እዩ፣ ፖሊሲ ዘውጽእ ኣይኮነን።
ማዕርነት ወገናት
ፍትሒ ምፍራድ ማለት፡ ቅኑዕ ፍትሒ ምፍራድ ማለት እዩ። ክልቲኦም ወገናት ማዕረ ኣጽዋር ክህልዎም ኣለዎ። ኣብ 1952 እዚ ብቐሊሉ ዝርከብ ኣይነበረን፤ ወጻኢታት መስርሕ ከቢድ ነበሩ፣ ድኻ ዝነበረ ሰብ መሰሉ ክረክብ ኣይክእልን ነበረ። እቲ ስርዓተ-ናይ መሓጸ ሕጋዊ ሓገዝ (pro-deo rechtsbijstand፣ ሕጂ፡ ዝተፈቐደ/ዝተወሰነ ዝሓገዝ ሕጋዊ ሓገዝ) ንእዚ መጀመርታ መልሲ ነበረ – ካብ መጽናዕቲ ካልቪኒስት እውን፣ Schut ከም ዝብል፣ ኣድላይ መልሲ እዩ። መጽሓፍ ቅዱስ ብግልጺ ይዛረብ፡ “ብፍርዲ ምስፋር፡ ኣይትገብሩ ዓመጽ፤ ንድኻ ኣይትግበርዎ ኣፍቀር እንተዘይኮይኑ፣ ንዓቢ ኣይትድልዉ።”
ተገዳሳይነት ዳኛ
ሓደ ክላሲካዊ መሰረት ናይ ሲቪላዊ ሕጊ ኔዘርላንድስ፡ ዳኛ “ተገዛኢ” (lijdelijk) እዩ፡ ማለት ኣብቲ ወገናት ዘቕርቡሉ መሰረት እዩ ዝውስን፡ ካብቲ ናይ ግርጭት ዶባት ክወጽእ የብሉን። ባዕሉ ምርምር ኣይገብርን፡ ወገናት እንታይ ከም ዝደለዩ ኣይሓትን፡ ኣብቲ ንውሳኔ ዝቐረበሉ ጥራይ እዩ ዝድርት።
Schut ነዚ መሰረት ይከላኸለሉ፡ እንተኾነ ግን ብዘደንቕ መገዲ ይገልጽ/ይምዕቃብ። እንተ ክልቲኦም ወገናት ዳኛ ዝያዳ ክገብር ይፍቐድ እዩ እንተተሰማሚዖም፡ ክትሕተቱ ኣለዎ፡ እንተ ኣብ ትኽክል ነገር እዩ ክምልከት እዩ። ብመወዳእታ ዳኛ ንወገናት ኣብ ኣገልግሎት ይቘምድ፣ ኣይኮነን እቶም ወገናት ንዳኛ ዝመርሕዎ።
ግን መንግስቲ ባዕላ ብኣውቶማቲክ ተዓብዳቢ ኣይኮነትን፣ ይብል Schut። ኣብ ፍሉይ ኩነታት – ንኣብነት ፍርዲ ክመጽእ እዩ ንመከላኸሊ ሃገር ኣገዳሲ ዝኾነ ፋብሪካ ክትትዕገብ – መንግስቲ ክትጣምር ትኽእል እያ። እዚ ድማ ብዘይ መገዲ ዝኾነ ፍርዲ/ኣሰራርሓ ኣይኮነን፣ ናይ ምዕቃብ ስርዓት (ምክትታል ስርዓት) ጉዳይ እዩ። ግን ኣብዚ ኩነት ካሕሳ ክኽፈል ኣለዎ። ምስ ምውራስ ንብረት (onteigening) ዘሎ ምምሳል ብቐሊሉ ይርከብ።
ህጹጽ ፍርዲ (kort geding)
ሓደ ሰብ ኣብ ግጭት ኣትዩ ብቕልጡፍ ስጉምቲ ዘድልዮ ዝነበረ – ዝተቐረበ ክሳራ፣ ዘይሕጋዊ ምውጻእ፣ ኣብ ዕዳጋ ዘሎ ሓደገኛ ፍርያት – ነቲ ቅልጡፍ መስርሕ ፍርዲ (kort geding) ይፈልጦ እዩ። እቲ ኣብ ቅልጡፍ መስርሕ ዘሎ ዳኛ (ፕረዚደንት ቤት ፍርዲ) ብቕልጡፍ ግዝያዊ መለክዒ ክእዝዝ ይኽእል እዩ፣ ዋላ እኳ እቲ ዋና ጉዳይ ገና እንተዘይተራእየ።
Schut ንእቲ kort geding ከም ምርግጋጽ ናይ መምርሒ መጽሓፍ ቅዱስ ይርእዮ፡ መዘግየት ፍትሕ እውን ዓመጽ እዩ። “ዘግይ ፍትሕ እውን ከም ዓመጽ እዩ” ይጽሕፍ። እቲ ስርዓት ንማሕበረሰብ ክገልግል ኣለዎ፤ እንተደኣ ከም መወዳእታ ውሳኔ ንዓመታት እንተደንጒዩ ካብ ሓደ ሰብ ኣብ ቅድሚ ጉድኣት እውን ከቢድ ጉድኣት እናተበጽሐ እንተሃልዩ፡ እቲ ስርዓት ይጠፍእ እዩ።
ፍርዲ መትሓላለፊ/መትካእ ዝምልከት (bemiddelend vonnis)
ካብቶም ዝበለጹ ኣገረምቲ ክፋላት እቲ ጽሑፍ፡ ብዛዕባ እቲ “ማእከላይ ፍርዲ” (bemiddelend vonnis) ዝበሃል እዩ። እቲ ዓቢ ሆላንዳዊ ተመራማሪ ሕጊ Paul Scholten ከምዚ ኢሉ ነይሩ፦ “ማእከላይ ፍርዲ ወትሩ ዘይፍትሓዊ እዩ።” ብምባል ድማ፡ ዳኛ ክውስን ዘለዎ መን ከም ዝሰዓረ እምበር፡ ንኽልቲኦም ወገናት ብማእከል ዘዕግብ መፍትሒ ብምጽዓን ኣይኮነን ማለቱ እዩ።
Schut ነዚ መርትዖ እዚ ኣፍልጦ ሓይሉ ከም ዝተቐበሎ ይትንክፍ እዩ - ግን ኣዝዩ ፍጹም ክኾነ ኣይእምን እዩ። ገለ እዋን፣ ይብል፣ ዳኛ እቲ ኣካል መን ትኽክል እንተኾነ ብንጹር ክውስን ኣይክእልን ይኽእል እዩ። እቲ ሓቅታት ግልጽ ኣይኮነን፣ መርትዖ ዝሓታት ግዴታ ኣብ ማዕረ ብማዕረ ይኽፈል፣ ሕጋዊ ጉዳይ ድማ ዝተሓዋወሰ እዩ። ኣብዚ ዝበለ ኩነታት ፍትሓዊ ስምምዕ (compromis) ካብ ዘይምስትእማም ዝተዋህለ ብሁለት ኣማራጺ ፍርዲ ይሓይሽ። እቲ “ጸሊምን ጻዕዳን ንድብ” ዳኛ እምበር ኣብ ምጥቃም ክጥቀመሉ ዝሓትት ፍርዲ፣ “ብተደጋጋሚ ምስቲ ግርጽ ኣብ ዘለና ዓይነት እተራእየ ሓቀኛ ናይ ህይወት ኣይዛነ” ኣይመሳሰልን እዩ።
እዚ ዝማርከስ ሓሳብ ኣብ ሎሚ እውን ኣገዳሲ ዝኾነ እዩ። ውሳኔታት ኣርቢትሬሽንን ብግቡእ ዝግደድ ምኽርታትን – ኣብ ናይ ንግዲ ፍልልያት ብብዙሕ ዝጥቀሙሉ – መብዛሕቱ ግዜ ምስ ስምምዕ ዝተሓዘ ይምልከቱ፣ እዚ ድማ ብኣግባብ ኣይብላዕን ብባህሪኡ ዘይፍትሓዊ ኣይኮነን።
ግዴታ ምሉእ እውነት
ኣብ ሲቪላዊ መስርሕ ሕጊ ዘለዉ ወገናት ሓቂ ናይ ምዝራብ ግዴታ ኣለዎም ድዩ? እዚ ሕቶ እዚ ቀሊል ዝመስል እኳ እንተኾነ፡ ካብቲ ዝመስሎ ንላዕሊ ግን ሕጋዊ ውስብስብነት ዘለዎ እዩ።
Schut ኣብዚ ነጥቢ እዚ ጥንቁቕ እዩ። ወገናት ምሉእ ሓቂ ክነግሩ ግዴታ የብሎምን፤ ግና ግዴታኦም እቶም እቲ መጉልሕቲ/ክሲ (vordering) ወይ መከላኸሊ (verweer) ዝመሰረተሉ ነገራት/ኩነታት ክህቡ እዩ። ንስኻ ተለቃሒ ገንዘብ እንተኾንካ ንዝሃብካ ገንዘብ እንተ ኣውጽአልካ፣ ተለቃሒ ብድሕሪኡ ግዜ ከም ዝህብካ ክትገልጽ ኣይግድንን እዩ። እዚ ኣይፍትሓዊ ኣይኮነን፤ እዚ እቲ መሰረታዊ ባህሪ ናይቲ ተጻራሪ ስርዓተ-ፍርዲ (adversarieel rechtssysteem) እዩ፡ ነፍሲ ወከፍ ወገን ንበይኑ ጉዳይ የቕርብ።
ግዴታ ሓቂ - ክሳብ ዘሎ - ዝብሎ ዘበለ ኩሉ ብጭቡጥ ሓሶት ክኸውን የብሉን ማለት እዩ። ንሱ እውን እንተኾነ፡ ሓሶት ዝኾነ ነገር እንተ ኣቕሪብካ፡ እቲ ጾር መርትዖ ክትጾሮ ስለ ዘይትኽእል ጉዳይካ ትስዕር። ስለዚ፡ እቲ መቕጻዕቲ ኣብቲ ስርዓት ባዕሉ ዝተሰረጸ እዩ።
Schut ነቶም ዝያዳ ናይ ሓቂ ግዴታ ዝሓቱ ጸሓፍቲ ይነቅፎም እዩ። ወገናት ንተጻራሪ ወገን ዝጠቅም ሓቅታት እውን ክገልጹ እንተ ተገዲዶም፡ ንሓደ ክሲ ምልክታ ኩሉ መዝገብ ይኸውን እዩ። ኣብ መወዳእታ፡ ብትሕትና ይገልጽ፡ “ምስትኻኽላ መስርሕ ክሲ ብክንክን እንተሎ ግና ናብ ፍጻሜ መግባር ይኸውን መሰናኽል።”
እዚ ጽሑፍ እዚ ስለምንታይ ገና ኣገዳሲ እዩ
እዋን 1952 እዩ። ኔዘርላንድስ ካብ ካልኣይ ውግእ ዓለም ንምምላስ ብብዙሕ እተሓወሰት እያ። ብዓቢ ክፋል እታ ሃገር ሃይማኖታዊ ኣሰናዳእ እያ ነይራ፡ ኣብ “ደርቢታት” (ደርቢ ፕሮቴስታንት፡ ደርቢ ካቶሊክ፡ ደርቢ ሶሻሊስት፡ ደርቢ ሊበራል)። ሓጎስታት (ጠበቓታት) ብመንገዲ እዚ ኣብ መገዲ ክኢላ ይዛተዩ፡ ኣይተኾነ ብእንታይ ኣገባብ እምነቶም ንመስርሕ ሞያኦም ተጽዕኖ ከም ዝፈጥር ይምርምሩ እዮም።
እዚ ምናልባት ጥንታዊ ክመስል ይኽእል እዩ። ግናኸ እቲ ሽት (Schut) ዘቕርቦ ሕቶታት እንተሎ ብፍሉይ ከም እዚ ኣይኮኑን።
ዕማም ዳኛ እንታይ እዩ - ገለልተኛ ሓቂ መርማሪ፡ ፈጻሚ ሕጊ፡ ወይ ኣገልጋሊ ማሕበራዊ ስርዓት? ዳኛ ካብ ፈጻሚ ስልጣን ክሳብ ክንደይ ናጻ ክኸውን ኣለዎ? ስምምዕ ካብ ንጹር ፍርዲ ዝሓይሽ መዓስ እዩ? መስርሓዊ ሓቂ ምስ ጭቡጥ ሓቂ ከመይ ይራኸብ? ፍርዲ ንህዝባዊ ስርዓት ኣብ ዝፈታተነሉ እዋን መንግስቲ ብንጥፈት ክኣቱ ኣለዎ?
እዚኦም ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዲሞክራሲያዊት ሃገር ዝለዓሉ ሕቶታት እዮም፡ እታ ሃገር ካልቪኒስታዊት ትኹን ኣይትኹን።
Schut ዝገብሮ ዘሎ - እዚ ድማ ሓይሉ - ነዞም ሕቶታት ኣብ ሓደ ዝተዋሃሃደ ራእይ ኣብ ምንባር ሰብን ማሕበረሰብን ብሕጊ ከተኣሳስሮም እዩ። ሰብ ተስካሪ እዩ፡ ስለዚ ዳኛ እውን ተስካሪ እዩ። መንግስቲ ንስርዓት የስተናግድ፡ ግን ንፍትሒ ብሓደ ልዑል ተኾይኑ ኣይኮነን። መስርሕ እዩ ዝውክል፡ ዕላማ ኣይኮነን። ንሕጊ ኣብ መወዳእታ ንማሕበረሰብ ክኣገልግል ኣለዎ - ብኣንጻሩ ክኸውን ድማ ኣይኮነን።
እዚ፡ ምስ ወይ ብዘይ ጥቕስታት ካብ መጽሓፍ ቅዱስ፡ ዘይሓልፍ መልእኽቲ እዩ።
