Ukrayna’dan gelen yerinden edilmiş kişilere belediye barınma hizmetinin reddedilmesi

2001/55/EG sayılı Geçici Koruma Direktifi (RTB), 2022/382/EU sayılı Uygulama Kararı ile aktive edilerek Ukrayna’dan yerinden edilmiş ve belirlenen kategorilere giren kişiler için üye devletleri barındırma/kabul yükümlülüğüne tabi kılar. Hollanda’da belediyeler, barınmayı sağlama konusunda sorumludur. Buna rağmen, özellikle kapasite sorunları veya kimlik ve ikamet statüsüyle ilgili sorular nedeniyle barınma reddedilebilmektedir. Bu makale, barınma hakkına ilişkin hukuki dayanakları ortaya koyar; Hollanda’daki kayıt ve triyaj (triage) prosedürünü ele alır ve belediyelerin reddine karşı başvurulabilecek hukuki yolları analiz eder.

Geçici korumanın çerçevesi

Geçici Koruma Direktifi 1 uyarınca, belirli kategorilere giren Ukraynalı yerinden edilmiş kişilere derhal geçici koruma sağlanır. 2022/382/EU sayılı Uygulama Kararı, bu korumayı Ukrayna vatandaşları ve belirli üçüncü ülke vatandaşları bakımından somutlaştırır.

Hollanda, bunu 3.9a sayılı Voorschrift Vreemdelingen ve IND çalışma talimatı 2022/17 dahil olmak üzere ulusal mevzuatta düzenlemiştir. Genel hatlarıyla aşağıdaki gruplar bu kapsamda hak sahibidir:

23 Şubat 2022 tarihinde Ukrayna'da ikamet eden veya artan gerilimler nedeniyle 27 Kasım 2021 tarihinde veya sonrasında ülkeden ayrılan Ukrayna vatandaşları;
23 Şubat 2022 tarihinde geçerli bir Ukrayna daimi oturum iznine sahip olan Hollanda'da ikamet edenler, daha önce ülkeden ayrılmamış olmaları kaydıyla;
Yukarıdaki kategorilerdeki kişilerin aile üyeleri, kalıcı birlikte yaşama koşulları sağlandığında 3.

Belediyelerin barınma sorumluluğu

Barınma yükümlülüğü, geçici koruma hakkına doğrudan dayanır: barınma imkânları, Ukrayna’dan gelen yerinden edilmiş kişilerin barınmasına ilişkin düzenleme olan Ukrayna’dan gelen yerinden edilmiş kişilerin barınmasına ilişkin düzenleme (RooO) kapsamında düzenlenmiştir. Belediyenin, ilgili kişinin Direktif kapsamına gireceğinin yeterince makul şekilde değerlendirildiği anda barınma sağlaması gerekir. Bu, Avrupa Komisyonu’nun 4 sayılı operasyonel rehber ilkelerinden de anlaşılmaktadır:

“Geçici koruma hakkı derhal yürürlüğe girer. […] İlgili kişi yetkililere başvurduğunda […] yalnızca uyruğunu, uluslararası koruma statüsünü veya eşdeğer koruma statüsünü, Ukrayna'daki ikametini veya duruma göre aile bağını kanıtlaması yeterlidir.”

Pasaportlar, kimlik kartları veya diğer belgeler gibi gösterge niteliğindeki kanıtlar, barınma talebinde bulunmak için yeterlidir. IND tarafından yapılacak oturum izni statüsü değerlendirmesi, prosedürün ilerleyen aşamalarında gerçekleşir.

Başvuru ve triyaj prosedürü

3.1 Belediyeye başvuru

Yerinden edilmiş kişiler bir belediyeye başvuruda bulunurlar. Kimlik ve statünün makul görülmesi halinde belediye, beş gün içinde 46 koduyla BRP'ye (Basisregistratie Personen - Kişilerin Temel Kaydı) kayıt edilmesine karar vermelidir. Bu kayıt, RooO uyarınca yaşam ödeneğine ve diğer imkânlara erişim sağlar. Ardından, oturum belgesinin verilmesi için IND'den bir randevu alınır. Statüye ilişkin resmî değerlendirme ise ancak bu aşamada IND tarafından yapılır.

3.2 Triyaj süreci

Geçici koruma hakkına ilişkin bir tereddüt bulunması halinde belediye, IND'den bir ‘triage tavsiyesi’ talep edebilir. IND’nin olumsuz tavsiyesi üzerine, geçici korumanın reddine ilişkin resmî bir karar ve genellikle bir geri dönüş kararı verilir. Bu tür bir IND kararına karşı itiraz ve dava yoluna başvurulabilir.

Kapasite yetersizliği ve merkezi merkezlerin kapatılması

Rusya'nın işgalinden sonra Hollanda'da merkezi başvuru için geçici ‘hubs’ (Amsterdam, Utrecht, Rotterdam) kurulmuştu. Ancak bu lokasyonların, Ter Apel'deki başvuru merkezi gibi resmî bir hukuki rolü yoktu. Sıklıkla savunmasız grupları kabul eden Utrecht'teki hub, kullanılabilir belediye barınma yerlerinin bulunmaması nedeniyle Şubat 2024'ten itibaren kapatıldı. O tarihten bu yana izlenen politika, yerinden edilmiş kişilerin doğrudan belediyelere başvurması yönündedir.

Belediyeler tarafından barınma sağlanmasının reddedilmesi

Belediyeler barınmadan resmen sorumlu olsalar da, barınma yeri eksikliği veya kimlik/statü konusundaki şüpheler nedeniyle barınmayı reddettikleri durumlar olmaktadır. Ancak hukuki açıdan şu hususlar geçerlidir:

Yeterli gösterge niteliğinde kanıt mevcut olduğunda barınma reddedilemez.
Belediyeler böyle bir durumda derhal barınma düzenlemelerini sağlamak zorundadır ve kendi kapasiteleri yetersiz kalırsa gerektiğinde ölçek büyütmeye (kapasite artırmaya) yönelik sorumluluğu üstlenirler.

Direktif ve ulusal mevzuat, sadece kapasite eksikliği nedeniyle barınmanın reddedilmesine olanak tanımaz.

Reddetme kararına karşı hukuki yollar

Uygulamadaki bir sorun, reddetme kararlarının bazen resmi bir karar olmaksızın sözlü olarak bildirilmesidir. Bununla birlikte, sözlü bir reddetme bildirimi de Vw’nin (Vreemdelingenwet - Yabancılar Yasası) 72. maddesinin 3. fıkrası anlamında bir karar olarak nitelendirilebilir. Böyle bir reddetme kararına karşı itiraz edilebilir ve bununla bağlantılı olarak 5 numaralı hükümler uyarınca idari yargı merciinden geçici tedbir talep edilebilir.

6.1 İçtihat

Konuyla ilgili bazı önemli kararlar şunlardır:

Rb. Middelburg, AWB 23/1697, ECLI:NL:RBDHA:2023:2530
İdari yargıç, barınma tesisinin tamamen dolu olduğunu ve hak sahibi olmayanlar için barınmanın sürdürülmesinin hak sahiplerinin aleyhine olacağını değerlendirmiştir. Mahkeme, geçici tedbiri reddetmiştir.
Rb. Haarlem, 28 Nisan 2023, NL23.1776, ECLI:NL:RBDHA:2023:8447
BRP'ye kaydın reddine karşı yapılan başvuru usulden reddedilmiştir; zira redde yol açan temel IND tavsiyesine karşı ayrı bir hukuki yol açıktı.

Bu kararlar, koruma makuliyeti durumunda belediyenin barınma sağlama yükümlülüğü ile IND tarafından yapılan resmi oturum hakkı değerlendirmesi arasında bir ayrım yapılması gerektiğini göstermektedir.

Özel dikkat: Askerlik yükümlülüğü olan Ukraynalı erkekler

Güncel bir karmaşa, sıkılaştırılmış Ukrayna Seferberlik Yasası ile ilgilidir. 18–60 yaş arası Ukraynalı erkeklerin, kimlik belgelerini uzatabilmek için askeri bir sicile kaydolmaları gerekir. Hollanda'daki Ukrayna Büyükelçiliği, bu grup için çoğu zaman konsolosluk yardımı sağlamayı reddeder. Belediyeler, yalnızca pasaportun süresi dolduğu gerekçesiyle barınma sağlamayı reddedemez. Kimliğin yeterince kesin olarak tespit edilmiş olması şartıyla, süresi dolmuş bir pasaportla da BRP'ye 46 kodu ile kayıt yapılabilir.

Sonuç

Hollanda sistemi, Ukraynalı yerinden edilmiş kişilerin barınma ihtiyacının hızlı ve düşük eşikli (kolay erişilebilir) şekilde karşılanmasını amaçlar. Belediyeler, makul kanıtların bulunması halinde resmî statü henüz değerlendirilmemiş olsa dahi derhal barınma sağlamakla yükümlüdür. Kapasite sorunları, belediyeleri barınma düzenleme veya ölçeği artırma yükümlülüğünden muaf tutmaz. Bir ret kararı, itiraz ve geçici hukuki koruma (önlemler) yoluyla bertaraf edilebilir. Ancak uygulamada, sözlü reddetmelere karşı başvurulan hukuki yollardan yeterince yararlanılmamaktadır.

Dipnotlar