Przyszłość ukraińskich uchodźców w Holandii po marcu 2026 r.
Podsumowanie
Dyrektywa Unii Europejskiej w sprawie tymczasowej ochrony (RTB), obowiązująca od marca 2022 r., została niedawno przedłużona do marca 2026 r. Dla około 100 000 ukraińskich uchodźców w Holandii oznacza to przedłużenie pobytu, ale także utrzymującą się niepewność. W oparciu o raport Clingendael argumentuje się, że grupa ta jest strukturalnie zagrożona utknięciem w prawnym i społecznym „stanie zawieszenia”. Pojawia się pytanie, czy holenderskie i europejskie prawo migracyjne jest wystarczająco przygotowane, aby przekształcić tę długotrwałą „tymczasowość” w trwałe ramy pobytowe i integracyjne.
- Wstęp
Od czasu rosyjskiej inwazji na Ukrainę w lutym 2022 r. ukraińscy uchodźcy w Holandii korzystają z tymczasowej ochrony na podstawie RTB (Dyrektywa 2001/55/WE). Wraz z niedawnym przedłużeniem tej ochrony do marca 2026 r. rozpoczął się nowy rozdział: „tymczasowość” trwa już cztery lata i wydaje się pozostawać w sprzeczności z pierwotnym zamierzeniem dyrektywy. W niniejszym artykule omawiamy prawną i polityczną zasadność tej tymczasowej ochrony w świetle ostatnich wydarzeń na Ukrainie, w UE, a w szczególności w Holandii.
- Prawna zasadność przedłużenia RTB
RTB przewiduje tymczasową ochronę na okres maksymalnie trzech lat. Mimo to okres ten został wydłużony do czterech lat. Według m.in. Rady Stanu (ABRvS 17 stycznia 2024, ECLI:NL:RVS:2024:32), dalsze przedłużenie wymaga „bardzo szerokiej interpretacji” dyrektywy. Choć jest to rozwiązanie politycznie uzasadnione i praktycznie zrozumiałe, rodzi się pytanie, czy nie podważa ono zasady pewności prawa dla uchodźców.
Dzięki tej konstrukcji Ukraińcy są długotrwale wykluczeni z formalnej procedury azylowej, w związku z czym nie kwalifikują się do uzyskania statusu azylu i przysługujących mu praw, takich jak integracja czy dostęp do zezwolenia na pobyt stały.
- Strukturalne osiedlenie czy powrót?
Z wywiadów przeprowadzonych przez Regioplan na zlecenie Clingendael wynika, że wielu Ukraińców w Holandii układa sobie życie, czuje się jak w domu i na razie nie rozważa powrotu. Wojna wydaje się przedłużać; negocjacje są kruche, infrastruktura jest dalej niszczona, a sytuacja humanitarna ulega pogorszeniu. W tym kontekście masowy powrót w krótkim terminie jest nierealny.
Jednocześnie Holandia dostosowuje swoją politykę przyjmowania uchodźców: nacisk przesuwa się z opieki zbiorowej na samodzielność. Ukraińcy są zachęcani do podjęcia pracy, samodzielnego mieszkania i nauki języka — co stanowi ukrytą zachętę do integracji, która jednak nie znajduje odzwierciedlenia w prawnych, strukturalnych prawach pobytowych.
- W kierunku perspektywy prawnej i politycznej na dłuższą metę
Zbliża się moment, w którym RTB napotyka na swoje granice prawne i polityczne, co wymusza zmianę kierunku polityki. Możliwe są przy tym następujące scenariusze:
- Indywidualna ocena w ramach azylu: otwarcie procedury azylowej dla Ukraińców, którzy przebywają dłużej i w sposób udokumentowany nie mogą powrócić.
- Krajowa polityka przejściowa: wprowadzenie przepisów przejściowych dla dobrze zintegrowanych Ukraińców, na wzór wcześniejszych rozwiązań typu „generalne ułaskawienie”.
- Reforma RTB na poziomie UE: dążenie do dostosowania dyrektywy do modelu, który w sposób strukturalny reguluje długoterminową ochronę.
- Podsumowanie
Obecne przedłużenie tymczasowej ochrony do marca 2026 r. daje czas, ale nie zapewnia perspektyw. Holenderska polityka wobec cudzoziemców staje przed wyborem: czy nadal trzymać się prawnej fikcji tymczasowego pobytu, czy uznać faktyczną sytuację — grupę przesiedleńców, która staje się trwale zintegrowana ze społeczeństwem holenderskim?
Wczesny i pewny pod względem prawnym wybór trwałych ram pobytowych jest nie tylko pożądany prawnie, ale także konieczny społecznie i administracyjnie.
Źródła (wybór)
- Clingendael (wrzesień 2024), Beschermingsopdracht Oekraïense ontheemden in Nederland
- ABRvS 17 stycznia 2024, ECLI:NL:RVS:2024:32
- Dyrektywa 2001/55/WE
- Regioplan (2024), Diepte-interviews Oekraïense ontheemden
- Dane UNHCR & ACLED (2024)
