Status uchodźcy w Unii Europejskiej i w Holandii zapewnia ochronę osobom, które w swoim kraju pochodzenia są prześladowane lub doświadczają poważnych zagrożeń. Niniejszy artykuł pokrótce omówi główne punkty tej procedury w Holandii oraz kroki, które musi podjąć wnioskodawca, aby uzyskać wspomniany status.
Fundamentem systemu azylowego w UE jest Konwencja genewska dotycząca statusu uchodźców z 1951 r. oraz towarzyszący jej Protokół z 1967 r. Dokumenty te określają definicję uchodźcy, ustanawiają zasadę non-refoulement (zakaz wydalania) oraz stanowią podstawowe gwarancje, które następnie zostały wdrożone w prawodawstwie UE.
Innym ważnym źródłem jest Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, która w art. 18 wyraźnie ustanawia prawo do azylu, a art. 19 zakazuje zbiorowego wydalania i deportacji w razie zagrożenia życia lub wolności.
Na poziomie Unii Europejskiej ustanowiono zespół aktów prawnych tworzących Wspólny Europejski System Azylowy (GEAS), w tym: dyrektywę 2011/95/UE w sprawie uznawania i nadawania statusu osobom ubiegającym się o ochronę międzynarodową oraz zakresu tej ochrony, dyrektywę 2013/32/UE w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej oraz dyrektywę 2013/33/UE w sprawie ustanowienia norm dotyczących przyjmowania osób ubiegających się o ochronę międzynarodową. Dyrektywy te zostały wdrożone do krajowego porządku prawnego Niderlandów, w tym do ustawy o cudzoziemcach (Vreemdelingenwet 2000) oraz do przepisów wykonawczych regulujących proces azylowy.
Procedury uzyskania statusu uchodźcy w Holandii
W Holandii procedury azylowe są regulowane przez ustawodawstwo krajowe zgodne z wytycznymi UE. Najważniejszym organem odpowiedzialnym za rozpatrywanie wniosków o azyl jest Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND).
Ogólna procedura azylowa (AA)
Ogólna procedura azylowa (AA) jest procedurą standardową i trwa zazwyczaj 6 dni. W niektórych przypadkach może zostać przedłużona do 9 dni (AA+). Podczas tej procedury wnioskodawca przechodzi przesłuchanie, w trakcie którego omawiane są jego dane osobowe, trasa podróży oraz powody ubiegania się o azyl.
Wydłużona procedura azylowa (VA)
Jeżeli wniosek nie może zostać rozpatrzony w ramach procedury ogólnej, zostaje przekazany do procedury przedłużonej, która może trwać kilka miesięcy lub dłużej. Wnioskodawca może zostać przeniesiony do innej organizacji zapewniającej zakwaterowanie i nie jest zobowiązany do codziennego odwiedzania biura IND. Przejście do procedury VA następuje w następujących przypadkach:
- Wnioskodawca ma mniej niż 12 lat i przybył bez rodziców.
- Wnioskodawca jest chory i wymaga leczenia, zanim będzie mógł złożyć oświadczenie dotyczące powodów swojej ucieczki.
- IND potrzebuje dodatkowego czasu na podjęcie decyzji, na przykład w celu przeprowadzenia dodatkowych ustaleń.
- Brak dostępnego tłumacza.
- Istnieje rodzina, która również przechodzi postępowanie VA.
- Występuje tymczasowy niedobór doświadczonego personelu w IND.
Ponowny wniosek o udzielenie azylu (HASA)
Osoby, które wcześniej otrzymały decyzję odmowną w sprawie wniosku o azyl, mogą złożyć ponowny wniosek o azyl (HASA), jeśli zaistniały nowe okoliczności lub dowody, które nie były wcześniej rozpatrywane.
Procedura dublińska
Procedura dublińska ma zastosowanie, gdy inne państwo członkowskie UE, państwo EOG lub Szwajcaria uznawane są za odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku o udzielenie azylu. Opiera się to na przepisach rozporządzenia (UE) nr 604/2013 (Dublin III), które określa kryteria wyznaczania państwa odpowiedzialnego.
Procedura jest wszczynana w następujących przypadkach:
- Wnioskodawca złożył już wcześniej wniosek o azyl w innym kraju UE/EOG lub w Szwajcarii.
- Pierwszy wjazd do Europy nastąpił przez inne państwo, na przykład w sposób nielegalny.
- Inne państwo przyznało wnioskodawcy wizę Schengen lub zezwolenie na pobyt.
Cechy procedury:
- Procedura trwa krótko.
- Wnioskodawca jest zakwaterowany w ośrodku COA (Centraal Orgaan opvang asielzoekers).
- Odbywa się jedno przesłuchanie z Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Podczas niego ustalane są dane osobowe, obywatelstwo i trasa podróży. Okoliczności dotyczące podstaw azylowych (na przykład prześladowania) nie są omawiane w tej rozmowie. Wnioskodawca może jednak wyjaśnić, dlaczego uważa, że Niderlandy powinny rozpatrzyć jego sprawę, oraz wyrazić swoją opinię na temat przekazania jego sprawy do innego państwa.
- Po potwierdzeniu przekazania wnioskodawca zostaje przekazany do państwa odpowiedzialnego.
- W przypadku decyzji odmownej ze strony IND wnioskodawca ma prawo wnieść odwołanie do holenderskiego sądu i często zachowuje prawo do pobytu w ośrodku recepcyjnym w trakcie rozpatrywania skargi.
- Jeżeli w trakcie postępowania okaże się, że Niderlandy ponoszą jednak odpowiedzialność za rozpatrzenie sprawy, wniosek zostaje przekazany do Ogólnej Procedury Azylowej (AA/AA+).
Procedura uproszczona
Procedura ta jest stosowana w przypadkach, gdy:
- Wnioskodawca pochodzi z kraju uznawanego za bezpieczny.
- Wnioskodawca jest obywatelem UE.
- Wnioskodawca ma już ochronę w innym państwie członkowskim UE/EOG lub w Szwajcarii.
Wnioskodawcy z bezpiecznych krajów pochodzenia lub obywatele UE mogą przejść przez uproszczoną procedurę, która jest szybsza niż standardowa procedura. Lista bezpiecznych krajów jest ustalana i regularnie aktualizowana przez rząd holenderski.
Postępowanie przebiega w trybie przyspieszonym. Wnioskodawca jest kierowany do ośrodka recepcyjnego i oczekuje na wezwanie na jedno przesłuchanie w Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Podczas tego wywiadu weryfikowane są jego dane osobowe, obywatelstwo, trasa podróży oraz powody złożenia wniosku. Jeżeli dana osoba posiada już status uchodźcy lub inną formę ochrony w innym kraju UE, uwaga skupia się nie tyle na okolicznościach w kraju pochodzenia, ile na wyjaśnieniu powodów opuszczenia państwa, w którym uzyskała ochronę.
Po przesłuchaniu IND podejmuje decyzję, zazwyczaj w ciągu kilku dni. Jeśli jednak zachodzi potrzeba przeprowadzenia dalszego postępowania wyjaśniającego, sprawa zostaje przekazana do dłuższej procedury – tj. ogólnej (AA/AA+) lub przedłużonej. Może się to zdarzyć na przykład w przypadku wątpliwości co do autentyczności przedstawionych danych lub konieczności wyjaśnienia dodatkowych okoliczności.
W przypadku decyzji negatywnej wnioskodawca ma prawo wnieść odwołanie do sądu. W trakcie postępowania sądowego zazwyczaj pozostaje on w Holandii i zachowuje prawo do zakwaterowania oraz pomocy prawnej. Jeżeli jednak sąd podtrzyma decyzję IND, osoba ta musi niezwłocznie opuścić terytorium kraju, traci prawo do zakwaterowania w centrum recepcyjnym i zazwyczaj otrzymuje zakaz wjazdu do strefy Schengen. Może zostać przeniesiona do specjalnego ośrodka w celu przygotowania do powrotu lub, w niektórych przypadkach, umieszczona w areszcie administracyjnym do czasu deportacji.
Procedura graniczna (GP)
Osoby składające wniosek o azyl bezpośrednio na granicy (na przykład na lotnisku) mogą zostać poddane procedurze granicznej (GP). Procedura ta może trwać do 28 dni, podczas których wnioskodawca przebywa w specjalistycznym ośrodku detencyjnym w pobliżu lotniska Schiphol.
Procedura rozpoczyna się od przesłuchania w IND, podobnego do przesłuchania w ramach procedury ogólnej AA/AA+. Jeśli jednak IND uzna wniosek za bezzasadny lub uzna, że powinien on zostać rozpatrzony w trybie uproszczonym (na przykład gdy osoba pochodzi z bezpiecznego kraju albo ma status w innym państwie), proces może przebiec w trybie przyspieszonym. Maksymalny czas trwania procedury granicznej wynosi 28 dni.
Procedura może zakończyć się na różne sposoby. Jeżeli IND podejmie decyzję pozytywną, wnioskodawca otrzymuje dostęp do kraju i zostaje przeniesiony do otwartego ośrodka recepcyjnego, gdzie oczekuje na przydział mieszkania komunalnego. Jeżeli IND uzna, że do wydania decyzji potrzebny jest więcej czasu lub że okoliczności sprawy wymagają dalszego zbadania, sprawa zostaje przekazana do procedury przedłużonej, a wnioskodawca przeniesiony do zwykłego ośrodka recepcyjnego. Możliwe jest również zakończenie procedury poprzez przekazanie sprawy do procedury ogólnej, co wiąże się także z przeniesieniem z placówki zamkniętej do otwartej.
Jeśli jednak IND podejmie decyzję negatywną, wnioskodawca ma prawo wnieść odwołanie do holenderskiego sądu. Do czasu zakończenia postępowania sądowego pozostaje on w ośrodku zamkniętym. W przypadku, gdy sąd podtrzyma decyzję IND, osoba ta nie zostaje dopuszczona na terytorium kraju, otrzymuje zakaz wjazdu do strefy Schengen i zostaje przeniesiona do placówki, w której oczekuje na deportację. Jeżeli jednak sąd dojdzie do wniosku, że IND bezzasadnie odmówił rozpatrzenia wniosku, wnioskodawca uzyskuje dostęp do terytorium kraju i kontynuuje postępowanie w ramach procedury przedłużonej w placówce otwartej.
Procedura graniczna w Holandii jest zatem formą wstępnej kontroli, która pozwala władzom na odfiltrowanie bezzasadnych wniosków przed udzieleniem zgody na wjazd na terytorium kraju. Pomimo przyspieszonego i zamkniętego charakteru, procedura ta wiąże się z gwarancjami prawnymi, w tym prawem do obrony, pomocą tłumacza oraz prawem do odwołania.
Procedura dla małoletnich cudzoziemców bez opieki (amv)
Samotni małoletni przechodzą specjalną procedurę (amv), w ramach której uwzględnia się ich wiek i szczególną podatność. Otrzymują opiekuna ze stiftung Nidos, a także specjalne warunki zakwaterowania i wsparcia.
Procedura ma zastosowanie do osób poniżej 18. roku życia, które przybyły do Holandii bez rodziców lub opiekunów prawnych.
Główne etapy:
- Po złożeniu wniosku udzielany jest okres uzupełnienia braków, w trakcie którego wnioskodawca otrzymuje wsparcie od VluchtelingenWerk Nederland (VWN) oraz adwokata.
- Następnie małoletni przechodzi przez procedurę standardową (AA/AA+), jednak z uwzględnieniem jego wieku i wrażliwej sytuacji.
- Wyznaczany jest opiekun z organizacji Nidos, który pomaga w kwestiach zakwaterowania, edukacji, opieki medycznej oraz w poruszaniu się po systemie prawnym.
- W przypadku braku dokumentów potwierdzających wiek IND może zlecić badanie wieku (na przykład zdjęcie rentgenowskie kości).
- W przypadku odrzucenia wniosku o azyl badane jest, czy w kraju pochodzenia istnieje bezpieczna i odpowiednia opieka.
- Jeśli okaże się, że powrót jest niemożliwy z powodu braku odpowiedniego schronienia, wnioskodawca może otrzymać zezwolenie na pobyt ze względów humanitarnych (buitenschuldvergunning), pod warunkiem że współpracował z organami władzy.
Stałe zezwolenie na pobyt na podstawie azylu
Po 5 latach nieprzerwanego pobytu w Holandii na podstawie tymczasowego zezwolenia na pobyt udzielonego w związku z azylem, osoby mogą złożyć wniosek o stałe zezwolenie na pobyt. Wymogi obejmują:
- Utrzymanie się przesłanek do udzielenia azylu.
- Spełnienie wymogów integracyjnych.
- Brak zagrożenia dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa narodowego.
