დროებითი დაცვის დირექტივა (2001/55/EG), რომელიც ამოქმედდა 2022/382/EU სააღსრულებო გადაწყვეტილებით, ავალდებულებს წევრ სახელმწიფოებს, უზრუნველყონ უკრაინიდან დევნილთა მიღება, რომლებიც მიეკუთვნებიან განსაზღვრულ კატეგორიებს. ნიდერლანდების მუნიციპალიტეტები პასუხისმგებელნი არიან თავშესაფრის უზრუნველყოფაზე. მიუხედავად ამისა, ხდება შემთხვევები, როდესაც თავშესაფარზე უარი ითქმება, ძირითადად ტევადობის პრობლემების ან ვინაობისა და ბინადრობის სტატუსთან დაკავშირებული საკითხების გამო. ეს სტატია განმარტავს თავშესაფრის უფლების სამართლებრივ საფუძვლებს, განიხილავს ნიდერლანდების რეგისტრაციისა და ტრიაჟის პროცედურებს და აანალიზებს მუნიციპალური უარის გასაჩივრების სამართლებრივ გზებს.
- დროებითი დაცვის ფარგლები
დროებითი დაცვის შესახებ დირექტივის 1 საფუძველზე, უკრაინიდან დევნილებს, რომლებიც მიეკუთვნებიან გარკვეულ კატეგორიებს, დაუყოვნებლივ ენიჭებათ დროებითი დაცვა. აღმასრულებელი გადაწყვეტილება 2022/382/EU კონკრეტულად განსაზღვრავს ამ დაცვას უკრაინის მოქალაქეებისა და გარკვეული მესამე ქვეყნის მოქალაქეებისთვის 2.
ნიდერლანდებმა ეს ასახა ეროვნულ კანონმდებლობაში, მათ შორის უცხოელთა შესახებ რეგულაციის (Voorschrift Vreemdelingen) 3.9a მუხლსა და IND-ის 2022/17 სამუშაო ინსტრუქციაში. ძირითადი ჯგუფები, რომლებიც უფლებამოსილნი არიან, მოიცავს:
- უკრაინის მოქალაქეებს, რომლებიც 2022 წლის 23 თებერვალს იმყოფებოდნენ უკრაინაში ან 2021 წლის 27 ნოემბერს ან მის შემდეგ დატოვეს ქვეყანა მზარდი დაძაბულობის გამო;
- მესამე ქვეყნის მოქალაქეებს, რომლებსაც 2022 წლის 23 თებერვლის მდგომარეობით გააჩნდათ უკრაინის მოქმედი მუდმივი ბინადრობის ნებართვა, იმ პირობით, რომ მათ მანამდე არ დაუტოვებიათ ქვეყანა;
- ზემოაღნიშნული კატეგორიების ოჯახის წევრები ხანგრძლივი (მუდმივი) თანაცხოვრების პირობების დაცვით 3.
- მუნიციპალიტეტის პასუხისმგებლობა თავშესაფრის უზრუნველყოფაზე
თავშესაფრის უზრუნველყოფის ვალდებულება გამომდინარეობს დროებითი დაცვის პირდაპირი უფლებიდან: თავშესაფრის პირობები რეგულირდება უკრაინიდან დევნილთა თავშესაფრის შესახებ დებულებით (Regeling opvang ontheemden uit Oekraïne - RooO). მუნიციპალიტეტმა უნდა უზრუნველყოს თავშესაფარი, როგორც კი საკმარისად სარწმუნო გახდება, რომ პირი ექვემდებარება დირექტივას. ეს ასევე გამომდინარეობს ევროკომისიის ოპერატიული სახელმძღვანელო მითითებებიდან 4:
„დროებითი დაცვის უფლება ძალაში შედის დაუყოვნებლივ. […] როდესაც დაინტერესებული პირი მიმართავს ხელისუფლებას […] მას მხოლოდ მოეთხოვება წარმოადგინოს (დაადასტუროს) თავისი მოქალაქეობა, საერთაშორისო დაცვის სტატუსი ან ეკვივალენტური დაცვის სტატუსი, უკრაინაში ყოფნა ან, საჭიროების შემთხვევაში, ოჯახური კავშირი.“
თავშესაფრის მოთხოვნისთვის საკმარისია ისეთი საორიენტაციო მტკიცებულებები, როგორიცაა პასპორტები, პირადობის მოწმობები ან სხვა დოკუმენტები. IND-ის მიერ საცხოვრებელი სტატუსის შემოწმება ხდება პროცედურის შემდგომ ეტაპზე.
- რეგისტრაციისა და ტრიაჟის პროცედურა
3.1 რეგისტრაცია მუნიციპალიტეტში
დევნილები რეგისტრირდებიან მუნიციპალიტეტში. ვინაობისა და სტატუსის დამაჯერებლობის შემთხვევაში, მუნიციპალიტეტმა ხუთი დღის ვადაში უნდა მიიღოს გადაწყვეტილება BRP-ში (პირთა ბაზისური რეგისტრაცია) 46-ე კოდით რეგისტრაციის შესახებ. ეს რეგისტრაცია იძლევა წვდომას საცხოვრებელ დახმარებაზე და RooO-ის საფუძველზე გათვალისწინებულ სხვა უზრუნველყოფებზე. ამის შემდეგ ინიშნება შეხვედრა IND-ში ყოფნის დამადასტურებელი დოკუმენტის (bewijs van verblijf) გასაცემად. მხოლოდ ამ მომენტში ხდება IND-ის მიერ სტატუსის ფორმალური შეფასება.
3.2 ტრიაჟის პროცესი
თუ ეჭვი არსებობს დროებითი დაცვის უფლებასთან დაკავშირებით, მუნიციპალიტეტს შეუძლია IND-ს მოსთხოვოს „ტრიაჟის რჩევა“. IND-ის უარყოფითი დასკვნის შემთხვევაში მიიღება დროებითი დაცვის უარყოფის შესახებ ფორმალური გადაწყვეტილება და, როგორც წესი, დაბრუნების შესახებ გადაწყვეტილება. ასეთი IND-ის გადაწყვეტილება შეიძლება გასაჩივრდეს ადმინისტრაციული წესით და სასამართლოში.
- სიმძლავრეების დეფიციტი და ცენტრალური ჰაბების დახურვა
რუსეთის შეჭრის შემდეგ ნიდერლანდებში შეიქმნა დროებითი „ჰაბები“ (ამსტერდამი, უტრეხტი, როტერდამი) ცენტრალიზებული რეგისტრაციისთვის. თუმცა, ამ ლოკაციებს არ გააჩნდათ ისეთი ფორმალური იურიდიული როლი, როგორიც აქვს ტერ-აპელის სარეგისტრაციო ცენტრს. უტრეხტის ჰაბი, რომელიც ხშირად ემსახურებოდა მოწყვლად ჯგუფებს, 2024 წლის თებერვლიდან დაიხურა მუნიციპალური თავშესაფრების ნაკლებობის გამო. მას შემდეგ მოქმედებს პოლიტიკა, რომლის მიხედვითაც დევნილები პირდაპირ მუნიციპალიტეტებს უნდა დაუკავშირდნენ.
- მუნიციპალიტეტების მიერ თავშესაფარზე უარის თქმა
მიუხედავად იმისა, რომ მუნიციპალიტეტები ფორმალურად პასუხისმგებელნი არიან თავშესაფრის უზრუნველყოფაზე, ხდება შემთხვევები, როდესაც ისინი უარს ამბობენ თავშესაფარზე თავისუფალი ადგილების ნაკლებობის ან ვინაობისა და სტატუსის შესახებ ეჭვების გამო. თუმცა, იურიდიული თვალსაზრისით მოქმედებს შემდეგი:
- საკმარისი საორიენტაციო მტკიცებულებების არსებობისას თავშესაფარზე უარის თქმა დაუშვებელია.
- ასეთ შემთხვევაში მუნიციპალიტეტებმა დაუყოვნებლივ უნდა უზრუნველყონ თავშესაფარი და პასუხისმგებელნი არიან შესაძლო გაფართოებაზე, თუ საკუთარი სიმძლავრეები არასაკმარისია.
დირექტივა და ეროვნული კანონმდებლობა არ იძლევა თავშესაფარზე უარის თქმის საფუძველს მხოლოდ სიმძლავრეების ნაკლებობის გამო.
- სამართლებრივი საშუალებები უარის წინააღმდეგ
პრაქტიკაში პრობლემას წარმოადგენს ის, რომ უარი ზოგჯერ ზეპირად ცხადდება, ფორმალური გადაწყვეტილების გარეშე. მიუხედავად ამისა, ზეპირი უარიც კი განიხილება გადაწყვეტილებად უცხოელთა კანონის (Vw) 72-ე მუხლის მე-3 პუნქტის შესაბამისად. ასეთი უარის გასაჩივრება შესაძლებელია და მასთან დაკავშირებით შესაძლებელია სასამართლოსგან დროებითი ღონისძიების (დროებითი უზრუნველყოფის) მიღების მოთხოვნის დაყენება უზრუნველყოფის სასამართლოში (voorzieningenrechter) 5.
6.1 იურისპრუდენცია
არსებობს რამდენიმე შესაბამისი გადაწყვეტილება:
- Rb. Middelburg, AWB 23/1697, ECLI:NL:RBDHA:2023:2530
უზრუნველყოფის (საჩქარო) პროცედურის მოსამართლემ მიიჩნია, რომ თავშესაფარი მთლიანად იყო დაკავებული და რომ თავშესაფრის გაგრძელება არაუფლებამოსილი პირებისთვის უფლებამოსილი პირების ხარჯზე იქნებოდა. მოსამართლემ უარყო დროებითი ღონისძიების მოთხოვნა. - Rb. Haarlem, 28 april 2023, NL23.1776, ECLI:NL:RBDHA:2023:8447
BRP-ში რეგისტრაციაზე უარის თქმის წინააღმდეგ წარდგენილი სარჩელი მიუღებლად იქნა მიჩნეული, რადგან იმ საფუძვლად დასახელებული IND-ის დასკვნის გასაჩივრება (რომელიც უარს განაპირობებდა) ცალკე სამართლებრივი გზით იყო შესაძლებელი.
ეს გადაწყვეტილებები აჩვენებს, რომ უნდა გაიმიჯნოს მუნიციპალიტეტის ვალდებულება თავშესაფრის შეთავაზებაზე დაცვის სავარაუდოობის შემთხვევაში და IND-ის მიერ ბინადრობის უფლების ფორმალური შემოწმება.
- განსაკუთრებული ყურადღება: უკრაინელი სამხედრო ვალდებული მამაკაცები
აქტუალურ გართულებას წარმოადგენს უკრაინის მობილიზაციის შესახებ კანონის გამკაცრება. 18–60 წლის უკრაინელი მამაკაცები ვალდებულნი არიან დარეგისტრირდნენ სამხედრო რეესტრში, რათა გაახანგრძლივონ პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტები. ნიდერლანდებში უკრაინის საელჩო ხშირად უარს ამბობს ამ ჯგუფისთვის საკონსულო დახმარების გაწევაზე. მუნიციპალიტეტებს არ შეუძლიათ უარი თქვან მიღებაზე მხოლოდ იმიტომ, რომ პასპორტი ვადაგასულია. ვადაგასული პასპორტითაც კი შესაძლებელია BRP-ში რეგისტრაცია 46-ე კოდით, თუ პირადობა საკმარისადაა დადასტურებული 6.
- დასკვნა
ნიდერლანდების სისტემა მიზნად ისახავს უკრაინელი დევნილების განთავსების პროცესის სწრაფად და ხელმისაწვდომად მოწესრიგებას. მუნიციპალიტეტებმა დამაჯერებელი მტკიცებულებების არსებობისას დაუყოვნებლივ უნდა უზრუნველყონ განთავსება, მაშინაც კი, თუ ფორმალური სტატუსი ჯერ არ არის დადგენილი. ტევადობასთან დაკავშირებული პრობლემები მუნიციპალიტეტებს არ ათავისუფლებს განთავსების უზრუნველყოფისა და გაფართოების ვალდებულებისგან. უარი შეიძლება გასაჩივრდეს ადმინისტრაციული საჩივრისა და დროებითი ზომების (voorlopige voorziening) მეშვეობით. თუმცა, პრაქტიკაში, სამართლებრივი დაცვის საშუალებები ზეპირი უარების წინააღმდეგ არასაკმარისად გამოიყენება.
სქოლიოები
- დირექტივა 2001/55/EG დროებითი დაცვის შესახებ.
- ევროკავშირის საბჭოს სააღსრულებო აქტი (EU) 2022/382.
- იხილეთ აგრეთვე პარლამენტის დოკუმენტები 2023–2024, 36 394, № 6.
- ევროკომისია, ოპერაციული სახელმძღვანელო მითითებები (2022/C 126 I/01).
- Art. 72 lid 3 Vw 2000; შეად. ECLI:NL:RBDHA:2023:2530 და ECLI:NL:RBDHA:2023:8447.
- იხილეთ Q&A’s Mobilisatiewet, Rijksoverheid.nl.
