შესავალი
ზოგიერთმა თქვენგანმა ალბათ იცის, რომ ჩემი ჰობია წიგნების გამოცემა აღმოსავლეთ ევროპული ენებიდან ინგლისურ და ნიდერლანდურ ენებზე თარგმნით — glagoslav.com. ჩემი ერთ-ერთი ბოლო პუბლიკაცია არის გამოჩენილი რუსი ადვოკატის ანატოლი კუჩერენას წიგნი, რომელიც რუსეთში სნოუდენის საქმეს ეხება. ავტორმა დაწერა წიგნი მისი კლიენტის, ედვარდ სნოუდენის, რეალურ ისტორიაზე — Time of the Octopus — რომელიც საფუძვლად დაედო ახლახან გამოშვებული ჰოლივუდის ფილმის „სნოუდენის“ სცენარს, რეჟისორი კი არის გამოჩენილი ამერიკელი კინორეჟისორი ოლივერ სტოუნი.
ედვარდ სნოუდენი ფართოდ გახდა ცნობილი როგორც მამხილებელი, რომელმაც პრესას გადასცა CIA-ს, NSA-სა და GCHQ-ს „სადაზვერვო საქმიანობის“ შესახებ საიდუმლო ინფორმაციის დიდი მოცულობა. ფილმი, სხვა საკითხებთან ერთად, აჩვენებს „PRISM“ პროგრამის გამოყენებას, რომლითაც NSA-ს შეეძლო ტელეკომუნიკაციების მასშტაბური ჩაჭრა სასამართლოს წინასწარი, ინდივიდუალური თანხმობის გარეშე. ბევრი ადამიანი ამ საქმიანობას თავისგან შორს მყოფად მიიჩნევს და მას ამერიკულ სინამდვილედ აღწერს. სამართლებრივი რეალობა, რომელშიც ჩვენ ვცხოვრობთ, კი საპირისპიროს გვაჩვენებს. ბევრმა არ იცის, რომ მსგავსი სიტუაციები უფრო ხშირად ხდება, ვიდრე თქვენ გგონიათ. მათ შორის ნიდერლანდებშიც. 2016 წლის 20 დეკემბერს ნიდერლანდების წარმომადგენელთა პალატამ მიიღო საკმაოდ კონფიდენციალურობისთვის მგრძნობიარე კანონპროექტი „კომპიუტერული დანაშაულის III“.
კანონპროექტი „კომპიუტერული დანაშაული III“, რომელიც ჯერ კიდევ ზედა პალატამ უნდა დაამტკიცოს და რომლის ჩავარდნასაც ბევრი ნატრობს, მიზნად ისახავს საგამოძიებო უფლებამოსილების მქონე პირებს (პოლიცია, ნიდერლანდების სამეფო სამხედრო პოლიცია და, კიდევ უფრო, სპეციალური საგამოძიებო სამსახურები, როგორიცაა FIOD) მისცეს შესაძლებლობა, ჩაატარონ გამოძიება (ე.ი. დააკოპირონ, დააკვირდნენ, მოახდინონ გადაჭრა/გადაჭერა და ხელმისაწვდომობის გარეშე გახადონ ინფორმაცია შესახებ) „ავტომატიზებულ ქმედებებზე“ ან „ავტომატიზებულ მოწყობილობებზე“ (უბრალო ენით: მოწყობილობები, როგორიცაა კომპიუტერები და მობილური ტელეფონები) მძიმე დანაშაულების გამოსავლენად. მთავრობის განცხადებით, აუცილებელი გახდა საგამოძიებო უფლებამოსილების მქონე პირებისთვის შესაძლებლობის მიცემა, რათა—კიდევ უფრო მარტივად რომ ვთქვათ—მოქალაქეებს თვალყური ადევნონ, რადგან თანამედროვე დროში დანაშაულის კვალის მიგნება თითქმის აღარ ხერხდება ციფრული ანონიმურობისა და მონაცემთა დაშიფვრის გამო. კანონპროექტის განმარტებით ბარათში, 114-გვერდიან რთულად წასაკითხ ნაშრომში, აღწერილია ხუთი მიზანი, რომელთა საფუძველზეც შეიძლება გამოიყენებოდეს საგამოძიებო უფლებამოსილებები:
ავტომატიზებული მოწყობილობის ან მომხმარებლის გარკვეული მონაცემების დადგენა და ჩაწერა, როგორიცაა ვინაობა ან ადგილმდებარეობა: უფრო კონკრეტულად, ეს ნიშნავს, რომ საგამოძიებო ორგანოებს შეუძლიათ ფარულად შეაღწიონ კომპიუტერებში, როუტერებსა და მობილურ ტელეფონებში ისეთი ინფორმაციის მისაღებად, როგორიცაა IP-მისამართი ან IMEI-ნომერი.
ავტომატიზებულ მოწყობილობაში შენახული მონაცემების ჩაწერა: საგამოძიებო ორგანოებს შეუძლიათ ჩაწერონ მონაცემები, რომლებიც საჭიროა „ჭეშმარიტების დასადგენად“ და მძიმე დანაშაულების გამოსაძიებლად. აქ შეიძლება იგულისხმებოდეს ბავშვთა პორნოგრაფიის ამსახველი მასალების ან დახურული საზოგადოებების შესასვლელი მონაცემების მოპოვება.
მონაცემების ხელმიუწვდომლად გახდომა: შესაძლებელი ხდება იმ მონაცემების ხელმიუწვდომლად გახდომა, რომლითაც ჩადენილია დანაშაული, რათა შეწყდეს დანაშაულებრივი ქმედება ან თავიდან იქნას აცილებული მომავალი დანაშაულები. განმარტების თანახმად, ეს შესაძლებელს გახდის ბოტნეტებთან ბრძოლას.
(კონფიდენციალური) კომუნიკაციის გადაჭრისა და ჩაწერის ბრძანების შესრულება: გარკვეულ პირობებში შესაძლებელი ხდება (კონფიდენციალური) ინფორმაციის გადაჭრა და ჩაწერა საკომუნიკაციო მომსახურების მიმწოდებლის თანამშრომლობით ან მის გარეშე.
სისტემატური დაკვირვების ბრძანების შესრულება: საგამოძიებო ორგანოებს ეძლევათ შესაძლებლობა, დაადგინონ ეჭვმიტანილის ადგილმდებარეობა და თვალი ადევნონ მის გადაადგილებას, შესაძლოა ავტომატიზებულ მოწყობილობაზე დისტანციურად სპეციალური პროგრამული უზრუნველყოფის დაყენებით.
პირები, რომლებიც ფიქრობენ, რომ ეს უფლებამოსილებები მხოლოდ კიბერდანაშაულის შემთხვევაში შეიძლება იქნას გამოყენებული, იმედგაცრუებულნი დარჩებიან. საგამოძიებო უფლებამოსილებები, რომლებიც აღწერილია ზემოთ პირველ და ბოლო ორ პუნქტში, შეიძლება გამოყენებულ იქნას იმ დანაშაულებთან დაკავშირებით, რომელთა მიმართაც დასაშვებია წინასწარი დაკავება, რაც გულისხმობს დანაშაულებს, რომელთა համարაც კანონი ითვალისწინებს მინიმუმ 4-წლიანი თავისუფლების აღკვეთას. მეორე და მესამე მიზნებთან დაკავშირებული საგამოძიებო უფლებამოსილებები შეიძლება გამოყენებულ იქნას მხოლოდ იმ დანაშაულებთან დაკავშირებით, რომელთა მიმართაც კანონი ითვალისწინებს მინიმუმ 8-წლიანი თავისუფლების აღკვეთას. გარდა ამისა, მთავრობის ზოგად განკარგულებას შეუძლია განსაზღვროს დანაშაული, რომელიც ჩადენილია ავტომატიზებული ქმედების გამოყენებით და რომლის შეწყვეტა და დამნაშავეთა დევნა აშკარა საზოგადოებრივ ინტერესს წარმოადგენს. საბედნიეროდ, ავტომატიზებულ ქმედებებში შეღწევა შეიძლება დაშვებულ იქნას მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეჭვმიტანილი იყენებს მოწყობილობას.
სამართლებრივი ასპექტები
ვინაიდან ჯოჯოხეთისკენ მიმავალი გზა კეთილი განზრახვებითაა მოკირწყლული, სათანადო ზედამხედველობა არასდროს არის ზედმეტი. კანონპროექტით მინიჭებული საგამოძიებო უფლებამოსილებები შეიძლება განხორციელდეს ფარულად, თუმცა ასეთი ინსტრუმენტის გამოყენების მოთხოვნა მხოლოდ პროკურორს შეუძლია. საჭიროა საგამოძიებო მოსამართლის წინასწარი თანხმობა და პროკურატურის ცენტრალური საკონტროლო კომისია აფასებს ინსტრუმენტის გამოყენებასთან დაკავშირებულ განზრახულობას. გარდა ამისა, როგორც ადრე აღინიშნა, არსებობს ზოგადი შეზღუდვა უფლებამოსილებების გამოყენებაზე იმ დანაშაულებთან მიმართებით, რომლებზეც მინიმალური სასჯელი შეადგენს 4 ან 8 წელს. ნებისმიერ შემთხვევაში, დაცული უნდა იყოს პროპორციულობისა და სუბსიდიარობის მოთხოვნები, აგრეთვე შინაარსობრივი და პროცედურული მოთხოვნები.
სხვა სიახლეები
კანონპროექტ „კომპიუტერული დანაშაული III“-ის ყველაზე მნიშვნელოვანი ასპექტი ამჟამად განიხილება. თუმცა, შევამჩნიე, რომ მედიის უმეტესობას, საკუთარი შეშფოთების ფონზე, დაავიწყდა კანონპროექტის კიდევ ორი მნიშვნელოვანი საკითხის განხილვა. პირველი ისაა, რომ კანონპროექტი ასევე ითვალისწინებს „სატყუარა მოზარდების“ გამოყენების შესაძლებლობას „გრუმერების“ გამოსავლენად. გრუმერები შეიძლება ჩაითვალოს „ლოვერბოების“ ციფრულ ვერსიად; ისინი ინტერნეტში არასრულწლოვნებთან სექსუალური ხასიათის კონტაქტის დამყარებას ცდილობენ. გარდა ამისა, უფრო ადვილი ხდება მოპარული მონაცემების მიმღებთა და თაღლითური გამყიდველების დევნა, რომლებიც არ ასრულებენ ონლაინ შეთავაზებული საქონლის ან მომსახურების მიწოდებას.
შენიშვნები კანონპროექტ „კომპიუტერული დანაშაული III“-ის წინააღმდეგ
აღნიშნული კანონპროექტი პოტენციურად წარმოადგენს ნიდერლანდების მოქალაქეთა კონფიდენციალურობის უფლების უზარმაზარ ხელყოფას. კანონის მოქმედების სფერო უკიდურესად ფართოა. შემიძლია მრავალი საწინააღმდეგო არგუმენტი მოვიყვანო, მათ შორის ის ფაქტი, რომ თუ დავაკვირდებით იმ დანაშაულების შეზღუდვას, რომელთა მინიმალური სასჯელი 4 წლიდან იწყება, მაშინ ავტომატურად ვივარაუდებთ, რომ ეს გონივრული ზღვარია და რომ საქმე ყოველთვის განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულებს შეეხება. თუმცა, პირს, რომელიც განზრახ შედის მეორე ქორწინებაში და უარს ამბობს მეორე მხარის ინფორმირებაზე, შესაძლებელია უკვე 6 წლამდე სასჯელი დაეკისროს. გარდა ამისა, სავსებით შესაძლებელია, რომ ბრალდებული საბოლოოდ უდანაშაულოდ აღმოჩნდეს. ასეთ შემთხვევაში საფუძვლიანად შემოწმდება არა მხოლოდ მისი/მისი პირადი მონაცემები, არამედ სავარაუდოდ იმ სხვა პირების მონაცემებიც, რომლებსაც არავითარი კავშირი არ ჰქონდათ საბოლოოდ არ ჩადენილ დანაშაულთან. ყოველივე ამის შემდეგ, კომპიუტერები და ტელეფონები „უპირველესად“ გამოიყენება მეგობრებთან, ოჯახის წევრებთან, დამსაქმებლებთან და უთვალავ სხვა ადამიანთან კონტაქტის დასამყარებლად. გარდა ამისა, კითხვას იწვევს, აქვთ თუ არა იმ პირებს, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან კანონპროექტის საფუძველზე წარდგენილი მოთხოვნების დამტკიცებასა და მათზე ზედამხედველობაზე, საკმარისი სპეციალიზებული ცოდნა, რომ მოთხოვნა სწორად შეაფასონ. მიუხედავად ამისა, თანამედროვე ეპოქაში ასეთი რეგულაცია თითქმის აუცილებელ ბოროტებად ჩანს. თითქმის ყველას ერთხელ მაინც შეხებია ინტერნეტთაღლითობა და დაძაბულობა უკიდურესად იზრდება, როცა ვინმე ონლაინსავაჭრო პლატფორმის მეშვეობით ყიდულობს ყალბ საკონცერტო ბილეთს. მეტიც, არავის სურს, რომ მისი/მისი შვილი ყოველდღიურ ინტერნეტში სერფინგისას არასანდო პიროვნებას შეხვდეს. რჩება კითხვა: არის თუ არა კანონპროექტი „კომპიუტერული დანაშაულები III“ (Computercriminaliteit III) თავისი ფართო შესაძლებლობებით სწორი გზა?
დასკვნა
კანონპროექტი „კომპიუტერული დანაშაული III“ (Computercriminaliteit III) გარკვეულწილად აუცილებელ ბოროტებად იქცა. კანონპროექტი საგამოძიებო ორგანოებს ანიჭებს ფართო უფლებამოსილებას, მოიპოვონ წვდომა ეჭვმიტანილთა ავტომატიზებულ სამუშაოებზე. „სნოუდენის საქმისგან“ განსხვავებით, კანონპროექტი მნიშვნელოვნად მეტ გარანტიას ითვალისწინებს. თუმცა ჯერ კიდევ სადავოა, საკმარისია თუ არა ეს გარანტიები ნიდერლანდების მოქალაქის კონფიდენციალურობის არაპროპორციული ხელყოფის თავიდან ასაცილებლად და, უარეს შემთხვევაში, „სნოუდენი 2.0“-ის საქმის თავიდან ასაცილებლად.
