Heerarka Yurub, go'aanada garsoorka (jurisprudentie) iyo fursadaha sharciga ee Nederland
Soo koobid
Tan iyo Maarso 2022, Tilmaanta Ilaalinta Ku-meel-gaarka ah ee Yurub (TPD) waa la hawlgeliyay dadka ka cararaya dagaalka Ukraine. Sidaas awgeed, waxaa ka dhalatay xaalad soo-dhoweyn ballaaran oo ka dhacday Midowga Yurub oo dhan, oo ay ku jirto Nederland. Qodobka 13-aad ee TPD wuxuu waajibinayaa wadamada xubnaha ka ah inay siiyaan dadka ilaalinta ku-meel-gaarka ah hoy ku habboon, ama ay u diyaar garoobaan/siyaan waxyaabaha ay iyagu ku heli karaan naftooda. Si kastaba ha ahaatee, dad badan oo Yukrayniyiin ah oo ku sugan Nederland ayaa ku nool xaalado aan buuxin shuruudaha ugu yar ee sidaas lagu faray. Qodobkani wuxuu baarayaa waxa ku jira iyo baaxadda xuquuqda hoyga ku habboon ee ku saleysan sharciga Midowga Yurub, Xeerka Maamulka Xuquuqda Aasaasiga ah ee Midowga Yurub (CFREU), xukunno/caqiido sharci oo ka soo baxay Maxkamadda Caddaaladda ee Midowga Yurub (HvJEU), Axdiga Yurub ee Xuquuqda Aadanaha (EVRM) iyo Axdiga Bulshada ee Yurub ee dib loo eegay. Intaa waxaa dheer, waxaa la wadaagi doona tusaalooyin la taaban karo iyo go’aanno caawin kara dadka ay ilaaliyaan iyo kuwa la socda, si ay xuquuqdan uga dhaqan geliyaan Nederland.
- Inleiding
Tilmaanta Ilaalinta Ku-meel-gaarka ah waxaa loo qaabeeyey sidii qalab degdeg ah oo loogu talagalay qulqulka ballaaran ee qaxootiga. Nederland ayaa hadda martigelinaysa tobanaan kun oo qaxooti Yukrayniyiin ah oo ku sugan goobaha degmooyinka, hoteellada, hoolalka isboortiga, maraakiibta dalxiiska iyo tas-hiilaad kale. Si kastaba ha ahaatee, soo-dhoweyntani ma aha mid ikhtiyaari ah. Qodobka 13-aad ee TPD wuxuu qorayaa in waddamada xubnaha ka ah ay waajib ku tahay inay bixiyaan hoy ku habboon ama habab ay iyagu naftooda ku heli karaan. Ficil ahaan, dad badan oo Yukrayniyiin ah ayaa la kulma hoy ay ku badan yihiin dad, aan nadaafad lahayn, aan ammaan ahayn, aan la geli karin ama aan ku habboonayn carruurta, dadka waayeelka ah ama dadka naafada ah. Xeerarka Yurub iyo sharciyada maxkamadaha ayaa caddaynaya in xaaladaha noocaas ah ay ka hor imaan karaan xuquuqda aasaasiga ah.
- Saldhigga sharciga ee xuquuqda hoy ku habboon oo sharaf leh
Qodobka 13-aad ee TPD laftiisu ma bixinayo qeexitaan dhammaystiran oo ah "hoy ku habboon", laakiin waa in lagu fasiraa iyadoo lala kaashanayo heerarka kale ee Yurub sida Tilmaanta Dib loo Eegay ee Qaxootinimada (Opvangrichtlijn) iyo Axdiga Midowga Yurub ee Xuquuqda Aasaasiga ah. Qodobka 1-aad ee Axdiga, kaas oo ilaalinaya sharafta aadanaha, door dhexe buu ka ciyaaraa arrintan. Maxkamadda Caddaaladda Yurub waxay si cad u muujisay in hoygu yahay baahi aasaasi ah oo ay tahay inuu diyaar u ahaado si joogto ah, iyada oo aan kala joogsi jirin. Taageerada maaliyadeed ee lagu beddelayo hoyga waa inay sidoo kale noqotaa mid ku filan si dhab ahaan loo helo hoy ku habboon.
Kiiskii Cimade & GISTI (C-179/11), Maxkamaddu waxay go’aamisay in dawladaha xubnaha ka ah aysan ku tiirsanaan karin meelaha soo-dhoweynta ee aadka u buuran si ay uga baxsadaan waajibaadkooda. Nederland, tan waxaa tusaale ahaan loola jeedaa in degmooyinku aysan dadka waddada ka dhigi karin iyagoo ku doodaya in “wax walba ay buuxaan”. Xukunka Saciri (C-79/13) ayaa caddaysay in gargaarro (toetaling/toggelin) maaliyadeed oo aan la socon meelaha soo-dhoweynta ay ku filnaanayaan in lagu noolaado nolol sharaf leh. Qoys Yukrayn ah oo helaya kaalmo/taageero dhaqaale oo ugu yar oo aysan suurtagal ka ahayn bixinta hoy, ayaa arrintan muujin karta.
Xukunka Haqbin (C-233/18) wuxuu sheegayaa in waddamada xubnaha ka ah ay tahay inay ka hortagaan in dadku ku dhacaan saboolnimo ba'an oo aysan dammaanad qaadin baahiyaha aasaasiga ah sida hoyga, cuntada iyo nadaafadda. Tani waxay ka dhigan tahay in hoyga degdegga ah ee xeryaha teendhooyinka ama hoolalka isboortiga ee aan lahayn asturnaanta iyo tas-hiilaadka nadaafadda ay ka hor imaan karaan waajibaadka ah in la bixiyo hoy ku habboon. Kiiskii Ayubi (C-713/17), Maxkamaddu waxay ku nuuxnuuxsatay in waddamada xubnaha ka ah ay had iyo jeer tixgeliyaan xaaladaha shakhsi ahaaneed sida da'da iyo caafimaadka. Tani waxay khusaysaa dadka waayeelka ah ama kuwa buka ee Nederland la dhigo qolal jiif oo mashquul ah ama maraakiibta dalxiiska iyada oo aan la helin daryeel caafimaad.
Kiiska FMS (C-924/19 PPU) ayaa lagu xaqiijiyay in dowladaha xubnaha ka ah ay tahay inay bixiyaan adeegyo hoy oo ku filan – ha ahaato si toos ah (dabiici ah) ama iyada oo loo marayo kaalmo dhaqaale oo ku filan – iyo in dadka ay awood u yeelanayaan inay arrintaas maxkamad u gudbiyaan. Xukunka H.A. (C-194/19) ayaa adkeeyay xaqa loo leeyahay in la helo hab wax ku ool ah oo lagu difaaco go’aannada ku saabsan adeegyada hoyga. Muwaadiniinta reer Ukraine ee ku sugan Nederland waxay caban karaan oo ay maxkamad tagi karaan si ay uga hor yimaadaan joojinta ama diidmada hoyga, sidoo kale waxay ka doodi karaan xaaladaha hoyga ee aan ku filnayn ama aan bini’aadannimo ahayn.
- Heerarka xuquuqaha aadanaha ee Yurub
Maxkamadda Yurub ee Xuquuqda Aadanaha (EHRM) ayaa dhowr kiis oo kala duwan ku xukuntay in la'aanta hoy ku filan ay u ekaan karto daaweyn aan bani'aadamnimo ahayn ama hoos-u-dhigid/hoos-u-dhac sharafta (dariiqa xadgudub), taas oo ka hor imaanaysa qodobka 3-aad ee EVRM (Heshiiska Yurub ee Xuquuqda Aadanaha). Kiiskii M.S.S. v. Belgium iyo Greece (2011), Maxkamaddu waxay go'aamisay in qasab lagu seexiyo waddooyinka iyada oo aan wax ilaalin ah la siin ay tahay xadgudub. Kiiskii H. iyo kuwa kale v. France (2020), Maxkamaddu waxay xukuntay in muddo dheer oo lagu noolaado teendhooyin iyo hoosta buundooyin, iyada oo aan jirin hoy deggan iyo iyada oo aan la helin wax jawaab ah oo dhab ah oo dawladeed, ay tahay mid aan bani'aadamnimo ahayn. Tani waxay si toos ah u taabanaysaa xaaladda ka jirta Nederland, halkaas oo dadka reer Ukraine mararka qaarkood bilo ku qaatanayaan hoolalka ciyaaraha, maraakiibta dalxiiska ama xeryaha teendhooyinka iyada oo aan jirin asturnaan ama rajada ah in la helo hoy ka wanaagsan.
Go'aanka Tarakhel v. Switzerland (2014) wuxuu xoogga saarayaa ilaalinta carruurta. Maxkamaddu waxay ka dalbanaysaa in qoysaska leh carruurta la siiyo hoy si gaar ah ugu habboon, oo aan si fudud loogu dhex gelin goobo waaweyn oo la wadaago iyada oo aan loo fiirsan baahidooda gaarka ah. Nederland waxaa jira tusaalooyin carruur ah oo lagu qasbay inay ku seexdaan sariiro laalaabma (stretchers) hoolal waaweyn, iyada oo aan lahayn wax asturnaan ah ama wax kala soocid ah, taas oo laga yaabo inay ka hor imanayso heerarkan.
- Xuquuqda bulshada iyo Heshiiska Bulshada ee Yurub
Guddiga Yurub ee Xuquuqda Bulshada (ECSR) ayaa kiisas kala duwan ku nuuxnuuxsaday in gargaar degdeg ah oo waqti dheer socdaa aanu ahayn “hoy sharaf leh oo ku habboon”. Kiiskii ICJ & ECRE v. Griekenland (2021) ayaa lagu xukumay in hoyga sannado badan lagu jiro goobo ku meel gaar ah oo dadku ku badanyihiin, iyada oo aan lahayn asturnaan iyo iyada oo aan la filayn/rajeynin hoy waara, ay ahayd xadgudub. Tani waxay la jaanqaadaysaa xaaladaha ka jira Nederland, halkaas oo dadka reer Ukraine bilo ama ka badan ku noolaanayaan maraakiib ama hoolal ciyaaraha iyada oo aan jirin wax rajada ah oo ku saabsan hoy waara.
Kiiskii CEC v. Nederland (2014) ayaa la go'aamiyay in xitaa dadka aan haysan ogolaanshaha deganaanshaha ay xaq u leeyihiin inay helaan hoy degdeg ah, sababtoo ah diidmadaas waxay halis gelinaysaa noloshooda iyo sharaftooda. Sidaas darteed, degmooyinku kuma filnaan karaan inay yiraahdaan qofku ma helayo hoy sababo la xiriira doodaha maamulka ee ku saabsan diiwaangelinta.
Xukunka Defence for Children v. Nederland (2009) wuxuu caddeeyay in hoygu uu ahaado mid ammaan ah, nadiif ah, leh kuleyl iyo iftiin. Nederland waxaa jira warbixino ku saabsan goobo hoy ah oo kuleylku uusan si ku filan u shaqaynayn ama ay ka jirto qoyaan iyo caaryo—arrimahaas oo sidaas darteed ka hor imanaya shuruudaha. Xukunka ERRC v. Italië (2005) wuxuu tilmaamayaa in takoorka ka dhanka ah Roma ee dhinaca helitaanka hoyga uu yahay mid mamnuuc ah. Arrintani waxay khusaysaa Roma-Oekraaniyiin oo mararka qaarkood laga diido hoyga degmada ama ay diidaan mulkiilayaal gaar ah.
- Ilaalinta kooxaha nugul
Axdiga Xuquuqda Aasaasiga ah ee Midowga Yurub (EU-Handvest) wuxuu ka kooban yahay dammaanado gaar ah oo loogu talagalay kooxaha nugul. Qodobka 24-aad wuxuu aqoonsanayaa xuquuqda ilmaha wuxuuna dalbanayaa in danta ilmaha mar walba la hormariyo. Qodobka 25-aad wuxuu ilaaliyaa dadka waayeelka ah wuxuuna damaanad qaadayaa sharafta iyo madax-bannaanida. Qodobka 26-aad wuxuu aqoonsanayaa xaqa dadka naafada ah u leeyihiin adeegyo kor u qaadaya madax-bannaanidooda iyo ka mid noqoshada bulshada. Tani waxay Nederland ka dhigan tahay in goobaha hoyga ay tahay inay noqdaan kuwo ay geli karaan dadka isticmaala kuraasta curyaamiinta, in qoysaska leh carruurta aan lagu hayn karin qolal jiif oo aan ammaan ahayn oo la wadaago, iyo in dadka waayeelka ah ama bukaanka ah la siiyo daryeel ku habboon iyo asturnaan.
- Waajibaadka heshiisyada caalamiga ah
Xaqa loo leeyahay hoy ku filan waxaa sidoo kale damaanad qaaday Qodobka 11-aad ee Heshiiska Caalamiga ah ee Xuquuqda Dhaqaale, Bulsho iyo Dhaqan (IVESCR), kaas oo aqoonsanaya xaqa lagu noolaado si heer nololeed oo habboon. Heshiiska Xuquuqda Ilmaha (qodobka 27-aad) wuxuu waajib ku saarayaa dowladaha inay hubiyaan in carruurta aan laga soocin waalidkood sababo la xiriira la’aanta hoy habboon. Guddiyada Qaramada Midoobay ayaa mar walba ku adkeeyay in hoygu noqdo mid ammaan ah, la degi karo, la awoodi karo oo la heli karo, iyadoo fiiro gaar ah la siinayo kuwa ugu nugul.
- Helitaanka tallaabooyinka garsoorka ee Nederland
In kasta oo TPD (Tilmaamaha Ilaalinta Ku-meelgaarka ah) aanu ku jirin habraac cabasho oo gaar ah, qodobka 47-aad ee Axdiga EU wuxuu damaanad qaadayaa xaqa loo leeyahay hab sharci oo wax ku ool ah. Muwaadiniinta Yukreeniya ee Nederlaan ku nool ee aaminsan in hoygoodu aanu buuxin shuruudaha hoyga ku habboon ee sharaf leh waxay cabasho u gudbin karaan degmada, ka dibna waxay racfaan (beroep) ka qaadan karaan maxkamadda maamulka (bestuursrechter). Waxay sidoo kale codsan karaan amar ku-meel-gaar ah (tallaabo ku-meel-gaar ah / vovo) si loo qasbo in si degdeg ah loo hagaajiyo ama loo hakiyo go'aan. Tani waxay khusaysaa joojinta ama diidmada hoyga iyo sidoo kale xaaladaha aan bani'aadamnimada lagu noolaan karin ee ku jira hoyga jira.
- Gabagabo iyo talooyin
Sharciga iyo xukunada qaanuuneed ee Yurub waxay caddeeyeen in xaqa loo leeyahay guri ku habboon uusan ahayn ballan-qaad aan qasab ahayn, balse uu yahay waajib adag oo ay tahay inuu xaqiijiyo sharafta aadanaha. Nederland ma habayn karto hoyga si joogto ah oo u buuxdhaafay, mid aan nadaafad lahayn ama aan ammaan ahayn. Waa in fiiro gaar ah loo yeeshaa asturnaanta, amniga, nadaafadda iyo la qabsiga baahiyaha carruurta, waayeelka iyo dadka naafada ah. Kaalmooyinka dhaqaale ee lagu beddelayo hoyga waa inay ahaadaan kuwo ku filan si dhab ah loogu helo hoy.
Dadka reer Ukraine ee Nederland, tani waxay ka dhigan tahay inaanay qasab ku ahayn inay bilo ama sanado ku noolaadaan teendhooyin, hoolal ciyaaraha ama hoy degdeg ah iyada oo aan lahayn asturnaan iyo rajo mustaqbal. Waxay ku tiirsanaan karaan Axdiga, EVRM iyo xukunada garsoorka ee Yurub si ay u xoojiyaan xaqa ay u leeyihiin hoy bini'aadamnimo leh. Xirfadlayaasha sharciga, degmooyinka iyo shaqaalaha gargaarka ayaa si fiican u samayn doona inay si dhab ah u qaataan heerarkan oo ay u turjumaan xalal la taaban karo oo waara oo sharafta aadanaha ka dhigaya udub-dhexaad.
