مقدمه
دستورالعمل حفاظت موقت (RTB) برای آوارگان اوکراینی در اتحادیه اروپا اخیراً دوباره تمدید شده و اکنون تا ۴ مارس ۲۰۲۷ اعتبار دارد. این تمدید بازتابدهنده این واقعیت پذیرفتهشده است که بازگشت گسترده در حال حاضر جزو گزینهها نیست. اما در پس این تمدید رسمی، یک وظیفه پیچیده حقوقی و اجتماعی نهفته است: چگونه میتوانیم در هلند و اروپا، حفاظت کافی و پایدار از آوارگان اوکراینی را در شرایط جنگ و عدم قطعیت طولانیمدت تضمین کنیم؟
گزارش اخیر Clingendael با عنوان جنگ مداوم، عدم قطعیت پایدار (ژوئن ۲۰۲۵) تحلیل دقیقی از عواملی ارائه میدهد که بر امکانهای بازگشت تأثیر میگذارند. این مقاله نکات کلیدی آن گزارش را تشریح میکند، پیامدهای آن برای رویههای هلندی را بررسی مینماید و به پرسشهای حقوقی پیرامون گذار به وضعیتهای اقامتی جایگزین میپردازد.
- تمدید دستورالعمل حفاظت موقت
اتحادیه اروپا اجرای RTB برای آوارگان اوکراینی را دوباره به مدت یک سال تمدید کرده است. با این کار، قانونگذار اروپایی بهطور ضمنی میپذیرد که تا زمانی که جنگ ادامه دارد، بازگشت پایدار به اوکراین برای اکثر آوارگان واقعبینانه نیست. این تمدید با بحثهایی در سطح اتحادیه اروپا درباره یک استراتژی گستردهتر بلندمدت همراه است که در آن وضعیتهای اقامتی جایگزین و بازگشت مرحلهبندیشده نقش دارند.
در هلند، این تمدید تعهد مستمر به پذیرش، اسکان و ادغام را تأیید میکند. با این حال، این تمدید همچنین پرسشهای حقوقی درباره گذار از حمایت موقت به اشکال دائمیتر اقامت را مطرح میسازد. کمیسیون اروپا از کشورهای عضو میخواهد وضعیتهای اقامتی جایگزین را فراهم کنند تا از وارد آمدن فشار بیشتر به نظامهای ملی پناهندگی جلوگیری شود.
- عوامل مانع بازگشت
گزارش Clingendael چهار عامل اصلی را که بر امکانات بازگشت و نیت بازگشت تأثیر میگذارند، ترسیم میکند:
- مدت زمان درگیری: به نظر میرسد جنگ در یک بنبست یا درگیری طولانیمدت با شدت پایین تثبیت شده است. پیشرفتهای دیپلماتیک حاصل نشده و مذاکرات جدید نیز نتایج معناداری در پی نداشته است. تا زمانی که درگیری ادامه دارد، بازگشت برای بسیاری ناامن یا غیرجذاب باقی میماند.
- شدت نبردها: درگیری در ماههای اخیر دوباره تشدید شده و با بمبارانهای سنگین و حملات پهپادی همراه است. این امر خطر را برای شهروندان افزایش میدهد، زیرساختها را نابود میکند و چشمانداز بشردوستانه را در بخشهای وسیعی از اوکراین کاهش میدهد.
- مناطق اشغالی یا آزاد شده: خط مقدم نسبتاً پایدار است، اما روسیه به طور پیوسته در شرق و شمال در حال پیشروی است. مناطق آزاد شده اغلب به شدت آسیب دیدهاند. امکان بازگشت ایمن به مناطق اشغالی یا مناطقی که به تازگی آزاد شدهاند، همچنان نامشخص است.
- وضعیت اقتصادی و بازسازی: اوکراین با کاهش رشد، تورم بالا و بازسازی شکننده دست و پنجه نرم میکند. اگرچه نرخ بیکاری در حال کاهش است و حمایتهای خارجی کسری بودجه را پوشش میدهد، اما بهبود اقتصادی همچنان شکننده و در برابر تشدید نظامی آسیبپذیر است.
این عوامل نشان میدهند که بازگشت در مقیاس گسترده در آینده نزدیک امکانپذیر نیست، حتی در صورت برقراری آتشبس. علاوه بر این، خطر واقعی وجود دارد که گروههای آسیبپذیر پس از بازگشت دچار فقر یا در معرض خطر قرار گیرند.
- ادامه مهاجرت و وضعیتهای جایگزین
این گزارش اشاره میکند که بسیاری از آوارگان اوکراینی پس از اقامت چندساله در هلند و سایر کشورهای عضو اتحادیه اروپا، خواهان برخورداری از وضعیتی دائمیتر هستند. نشانههایی از افزایش تقاضا برای وضعیتهای جایگزین وجود دارد؛ مانند مجوزهای اقامت عادی بر پایه کار یا الحاق خانواده، یا درخواستهای پناهندگی برای افرادی که دارای پروفایل ریسک فردی هستند.
کمیسیون اروپا کشورهای عضو را تشویق میکند تا گذار به وضعیتهای جایگزین را تسهیل کنند، از جمله برای کاهش فشار بر سیستم پناهندگی. در عین حال، گزارش Clingendael به وجود ریسکی اشاره میکند که گروههای آسیبپذیر، که نمیتوانند به استقلال اقتصادی دست یابند، بین زمین و زمان بمانند.
در چارچوب هلند، این بدان معناست که شهرداریها، IND (اداره مهاجرت و تابعیت هلند) و سایر نهادهای ذیربط باید برای تغییر احتمالی از حمایت موقت جمعی به رویههای فردی آماده باشند. در این میان، راهنمایی حقوقی، اطلاعرسانی و اتخاذ تدابیر متناسب با شرایط هر فرد حیاتی است.
- تکلیف حقوقی برای حمایت
تمدید RTB تعهد هلند برای تضمین سطحی مناسب از حمایت را تأیید میکند. اما با چشمانداز اقامت طولانیمدت، این پرسش مطرح میشود که این موضوع چگونه در سیاست و قانونگذاری لحاظ میشود.
پذیرش، اسکان و امکانات مشارکت فعلی در وهله نخست برای اسکان اضطراریِ موقت طراحی شدهاند. با این حال، عمل نشان میدهد که بسیاری از آوارگان اوکراینی کار میکنند، ادغام میشوند و کودکانشان را به مدرسه میفرستند. گزارش Clingendael تأکید میکند که این امر نه تنها پیامدهای عملی، بلکه پیامدهای حقوقی نیز دارد: اسکان طولانیمدت انتظارات و وضعیتهای حقوقی ایجاد میکند.
علاوه بر این، حمایت حقوقی اتحادیه اروپا مستلزم تداوم و پایداری است. ماده ۱۸ منشور اتحادیه اروپا و کنوانسیون اروپایی حقوق بشر (EVRM) از حق پناهندگی و اصل منع بازگرداندن (non-refoulement) محافظت میکنند. بازگشت اجباری به اوکراینی که بیثبات، ناامن یا از نظر اجتماعی غیرقابل سکونت است، با این تعهدات در تضاد خواهد بود.
- نتیجهگیری و توصیهها
تمدید دستورالعمل حمایت موقت تا سال 2027، زمان و فضای لازم را برای هلند و سایر کشورهای عضو فراهم میکند تا یک استراتژی گذار سنجیده تدوین کنند. نکات مهم در این زمینه عبارتند از:
- ایجاد یک مسیر شفاف و قابل دسترس به سمت وضعیتهای اقامتی جایگزین.
- جلوگیری از کنار گذاشته شدن گروههای آسیبپذیر در زمان گذار از حمایت موقت به رویههای عادی.
- تضمین سطحی مناسب از حمایت که با تعهدات اروپایی و بینالمللی مطابقت داشته باشد.
- سرمایهگذاری در ادغام، آموزش زبان و دسترسی به بازار کار برای تسهیل استقرار پایدار.
هلند با این چالش روبروست که حمایت موقت را نه تنها به عنوان تمدید رژیم اضطراری، بلکه به عنوان تکلیفی برای حمایت پایدار در شرایطی از عدم قطعیت مداوم ببیند.
منابع و مراجع
- Clingendael (2025). جنگی مداوم، عدمقطعیتِ ماندگار – حمایت موقت دوباره تمدید شد. مأموریت حمایتی برای آوارگان اوکراینی. ژوئن 2025.
- دستورالعمل 2001/55/EG در خصوص حداقل استانداردهای اعطای حمایت موقت.
- منشور حقوق اساسی اتحادیه اروپا، ماده ۱۸.
- کنوانسیون اروپایی حقوق بشر، ماده ۳.
