Hukum Walanda lan manungsa ing abad kaping kalih dasa siji
1. Anggapan ing salebeting hukum kita
Golongan profesi ingkang paling aman ing kalih dasawarsa pungkasan menika sapunika dados ingkang paling rentan. Sinten kemawon ingkang dados pangembang sepuluh taun kepengker, piyambakipun sampun pikantuk jaminan gesang. Golongan profesi ingkang sami menika sapunika dados conto sepisanan pakaryan kognitif ingkang dipun-gantos dening mesin kanthi skala ageng. Menika bab ingkang nggumunaken, nanging sanes bab ingkang paling narik kawigatosan. Bab ingkang paling narik kawigatosan inggih menika punapa ingkang dipun-wedharaken babagan konstruksi hukum kita.
Hukum Walanda meh mboten ngenali tiyang minangka individu. Hukum menika ngenali fungsi. Posisi hukum tiyang – minangka karyawan, tiyang asing, utawi panampi tunjangan – meh tansah gumantung dhateng fungsi ingkang dipun-lampahi, pakaryan ingkang dipun-tindakaken, lan upah ingkang dipun-asilaken. Menika saged dipun-bela salami fungsi menika stabil kagem nggantungaken gesang. Nanging, anggapan menika sapunika nembe dipun-rembag.
Seratan menika ngrembag sekawan pitakenan ingkang badhe nemtokaken praktik hukum ing Walanda ing dasawarsa ingkang badhe dhateng. Punapa ingkang kedadosan kanthi hukum menawi fungsi menika ical? Posisi hukum kados pundi ingkang dipun-gadhahi tiyang ingkang nyusun karieripun piyambak tinimbang nindakaken profesi? Punapa wonten penghasilan tanpa fungsi? Lan punapa hukum kita, salajengipun nglindhungi raga lan data manungsa, ugi nglindhungi kemampuanipun kagem mikir piyambak?
2. Kados pundi lebetipun fungsi ing salebeting hukum
Hukum ketenagakerjaan. Pasal 7:610 BW (Burgerlijk Wetboek/Kitab Undang-Undang Hukum Perdata Walanda) nggayutaken tigang unsur: pakaryan, upah, lan “ing salebeting dinas”. Objek saking perjanjian menika pakaryan, sanes tiyangipun; sesambetan panguwaos (gezagsverhouding) ngandharaken bilih tiyang sanes ingkang nemtokaken punapa ingkang kedah dipun-tindakaken.
Hukum PHK. Ing babagan PHK amargi alasan ekonomi perusahaan (pasal 7:669 ayat 3 sub a BW), prinsip afspiegeling (prinsip pangilon) dipun-etang saben kelompok umur ing salebeting kategori fungsi ingkang saged dipun-gantos (pasal 11 Ontslagregeling/Aturan PHK). Menawi kalih tiyang saged dipun-gantos, pasal 13 Ontslagregeling ngandharaken: menawi fungsi-nipun sami ing babagan isi, kawruh ingkang dipun-betahaken, ketrampilan, kompetensi, saha tingkat lan upah. Hoge Raad (Mahkamah Agung) nganggep daftar menika limitatif. Dados, undang-undang ngetang tiyang minangka conto saking kelas fungsi. Sanes minangka tiyang ingkang saged dipun-bandhingaken.
Hukum migrasi. Ing mriki kodifikasi menika paling cetha. Migran ahli (pasal 3.30a Vb 2000) dipunidinaken amargi – lan salami – fungsi menika ngasilaken jumlah tartamtu: per 1 Januari 2026 € 5.942 bruto saben wulan kangge migran ahli umur 30 taun utawi langkung, € 4.357 kangge ingkang umuripun kirang saking 30 taun, € 3.122 kangge kriteria ingkang dipunandhapaken (pasal 2.1 ayat 1 sub a Besluit uitvoering Wav 2022). Gaji menika dados proxy hukum kangge aji manungsa. Menawi fungsi ical, mila pasal 19 jo. 18 ayat 1 sub f Vw 2000 dados dhasar kangge pambatalan; ing praktik IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst/Layanan Imigrasi dan Naturalisasi), namung wonten wektu telung wulan kangge pados referent (pihak ingkang nanggung) enggal. Ing papan sanes ing Wet arbeid vreemdelingen (Undang-Undang Pakaryan Tiyang Asing) wonten cerminipun: izin kerja dipuntampik menawi wonten tawaran saking tiyang ingkang dipunprioritasaken (pasal 8 Wav). Tiyang asing dipunidinaken menawi dados fungsi sisa.
Jaminan sosial. WW (Werkloosheidswet/Undang-Undang Pengangguran) dipun-bangun adhedhasar riwayat kerja; Participatiewet (Undang-Undang Partisipasi) nemtokaken kewajiban kerja lan reintegrasi.
Dados, manungsa minangka fungsi menika sanes kacilakan utawi kemunduran budaya. Menika pilihan legislatif, ingkang dipun-damel ing wekdal nalika profesi menika dados konstanta ingkang langgeng.
3. Fungsi ical – lan hukum ketinggalan
(a) Syarat penempatan malih
Pasal 7:669 ayat 1 BW mbetahaken penempatan malih “kanthi utawi tanpa bantuan pendidikan” ing “fungsi sanes ingkang cocog”. Hoge Raad mboten nyebat menika minangka kewajiban hasil, nanging minangka pitakenan babagan punapa ingkang saged dipuntuntut kanthi wajar saking majikan ing kahanan tartamtu (HR 18 Januari 2019, ECLI:NL:HR:2019:64; sadèrèngipun HR 16 Februari 2018, ECLI:NL:HR:2018:182, Decor). Wekdal ingkang wajar menika sami kaliyan wekdal kabar PHK (pasal 10 Ontslagregeling). Kerangka menika nganggep kalih bab: bilih wonten fungsi sanes ing organisasi, lan bilih pendidikan sawetawis wulan saged nutupi kekirangan menika. Kalih anggapan menika ical nalika sedaya kulawarga fungsi ical sesarengan. Ngantu-antu wontenipun prosedur babagan jangkauan “pendidikan”, babagan afspiegeling nalika kategori fungsi ingkang saged dipungantos ical, lan babagan h-grond minangka margi medal.
(b) Kewajiban pendidikan
Pasal 7:611a ayat 1 BW ngemot ukara ingkang wigati: majikan kedah ngidinaken pendidikan ingkang dipunbetahaken kangge fungsi menika lan, sejauh menika saged dipuntuntut kanthi wajar, kangge kelanjutan perjanjian kerja menawi fungsi menika ical. Wiwit 1 Agustus 2022 (implementasi Arahan (EU) 2019/1152) pendidikan wajib menika gratis, dipunanggep minangka wektu kerja, lan klausul biaya pendidikan kangge menika batal (pasal 7:611a ayat 2-4 BW). Nanging titik pusatipun tetep fungsi. Mboten wonten ingkang meksa majikan kangge ndhidhik tiyang saking fungsi ingkang ical dhateng masa depan ingkang wonten ing njawi perusahaan. Lan negara? Anggaran STAP sampun dipunhapus per 1 Januari 2024; ingkang kantun namung kredit sinau seumur hidup lan dana O&O sektoral. Pas ing wektu nalika hak individu kangge pangembangan dados eksistensial, pamarentah malah mbatalaken. Menika mbok bilih dados fakta hukum ingkang paling kirang dipunrembag ing dasawarsa menika.
(c) Peraturan AI – lan bolongan ing wekdal
Lampiran III Peraturan (EU) 2024/1689 nyebat AI kagem rekrutmen, alokasi tugas, monitoring, penilaian, promosi, lan pemberhentian minangka risiko inggil (poin 4), mekaten ugi AI ing pendidikan lan ujian (poin 3) lan ing manajemen migrasi, suaka, lan wates (poin 7). Kewajiban menika badhe lumaku wiwit 2 Agustus 2026. Lumantar Omnibus Digital babagan AI (usulan 19 November 2025; kesepakatan sementara Mei 2026; Parlemen Eropa sarujuk ing 16 Juni 2026) kewajiban menika dipun-geser dhateng 2 Desember 2027 kagem sistem risiko inggil otonom lan 2 Agustus 2028 kagem sistem ingkang dipun-integrasi ing produk. Kajawi menika, grandfathering dipun-jembaraken: sistem ingkang sampun wonten tetep mboten dipun-kenani salami mboten dipun-ewahi kanthi dhasar. EDPB lan EDPS sampun wanti-wanti babagan menika ing saran sesarenganipun. Akibat praktisipun: justru taun-taun nalika reorganisasi ingkang dipun-gerakaken dening AI dipun-lampahi, inggih menika taun-taun tanpa rezim risiko inggil.
Punapa ingkang lumaku: pasal 5 (praktik ingkang dipun-larang, wiwit 2 Februari 2025), kalebet larangan pangenalan emosi ing papan kerja lan ing pendidikan (pasal 5 ayat 1 sub f) lan teknik manipulatif sarta eksploitasi kerentanan; pasal 4 (literasi AI); lan kewajiban transparansi pasal 50 wiwit Agustus 2026.
Lan ingkang paling wigati: AVG tetep dipun-ginakaken kanthi wutuh. Pasal 22 AVG sawise SCHUFA (HvJ EU 7 Desember 2023, C-634/21): skor kasebut piyambak minangka keputusan nalika ing praktik nemtokake asile. Lan Pasal 15 ayat 1 sub h AVG sawise Dun & Bradstreet (HvJ EU 27 Februari 2025, C-203/22): subjek data gadhah hak kangge informasi ingkang migunani babagan logika ingkang ndasari, lan rahasia dagang sanes tameng mutlak – hakim ingkang badhe ngadili piyambak. Kangge praktik PHK, tegese: majikan ingkang ngginakaken sistem AI kangge nemtokake sinten ingkang badhe dipun-kurangi, sampun wonten kaiket — liwat AVG, sanes liwat AI-verordening. Lan "manungsa ing jero sistem" (human-in-the-loop) ingkang namung napak asmani, sawise SCHUFA mboten maringi perlindungan.
(d) Wet platformwerk
Bab III saking Richtlijn (EU) 2024/2831 (manajemen algoritma) inggih punika instrumen EU sepisanan ingkang maringi hak dhateng tiyang padamel nglawan algoritma punika: transparansi, watesan pangolahan (kahanan emosional, obrolan pribadi, biometrik), pengawasan tiyang, tinjauan tiyang tumrap keputusan ingkang gadhah pengaruh ageng, lan hak kangge panjelasan – lan hak-hak punika ugi dipuntrapaken kangge tiyang padamel platform mandiri ingkang sejati. Rancangan undang-undang Walanda Wet platformwerk (Undang-undang babagan pakaryan platform) mlebet ing konsultasi internet tanggal 29 Juni 2026 (saged maringi tanggapan ngantos 24 Agustus 2026); pamrentah ngakoni bilih tenggat wektu implementasi 2 Desember 2026 boten badhe kagayuh lan praduga hukum namung badhe mlampah nalika undang-undang Walanda punika wiwit dipuntrapaken. Sauntara punika, ingkang taksih wonten inggih punika interpretasi ingkang cocog kaliyan arahan lan, nglawan Negara, saged ugi wonten tanggung jawab Francovich.
4. Sinten kemawon ingkang nyusun piyambakipun, kanthi hukum mboten gadhah nopo-nopo
Tiyang ingkang gadhah pakaryan modern sawiyah-sawiyah dipunarep-arepake supados saged nyusun dalanipun piyambak: nggabungaken modul, pengalaman, lan praktik dados profil ingkang boten kalebet ing profesi ingkang sampun wonten. Para majikan nyuwun, lembaga pendidikan nglampahi pariwara, lan pasar maringi ganjaran. Nanging kanthi hukum, tiyang punika boten ketingal. Hukum Walanda mung ngakoni ijazah, sanes jalur sinau.
- NVAO paringi akreditasi dhateng pendidikan (Bab 5a WHW); efek sipil gumantung dhateng sertifikat lan gelar (pasal 7.10a WHW). Jalur ingkang disusun dhewe saka lima modul ing telung institusi mboten ngasilake gelar, saengga mboten duwe efek sipil.
- Microcredentials ing Walanda wonten minangka pilot (edubadges) lan ing tingkat Eropa minangka rekomendasi (Rekomendasi Dewan tanggal 16 Juni 2022, 2022/C 243/02). Klasifikasi NLQF inggih menika hukum sipil. Ekuivalen hukum ora wonten.
- Ketegangan ingkang paling ageng wonten ing papan ingkang kepentinganipun paling ageng: ing profesi ingkang dipunatur (Advocatenwet, Wet BIG, Wna — liwat Richtlijn 2005/36/EG lan Algemene wet erkenning EU-beroepskwalificaties), monopoli ijazah punika mutlak. Ing mrika, tiyang ingkang nyusun dalanipun piyambak boten gadhah daya.
- Lan ing hukum migrasi: kritéria gaji ingkang langkung andhap mbetahaken ijazah saking institusi ingkang dipun-tunjuk (top 200 peringkat ingkang dipun-akeni), taun nggoleki kerja gumantung kaliyan ijazah, lan penilaian ijazah liwat Nuffic/IDW. Sinten kemawon ingkang nyusun dalanipun piyambak, malah mboten saged mlebet negara kasebut.
Inkang badhe kalampahan inggih punika pilihan antawisipun kalih margi: modularisasi hukum kualifikasi (pangajeng hukum microcredentials, validasi sinau informal, akun sinau), utawi golongan tiyang ingkang kapabel sanget nanging boten gadhah posisi hukum. Margi kapindho langkung mungkin kedadosan, amargi margi sepisan mbutuhake negara ngeculake kontrol babagan ingkang dipunanggep minangka kawruh.
5. Pangentukan dhasar boten wonten; ingkang wonten inggih punika syarat-syarat.
Wangsulan populer kangge pakaryan ingkang ical inggih punika penghasilan dhasar: sinten kemawon ingkang boten gadhah fungsi malih, badhe pikantuk dasar. Panginten punika kanthi hukum kedah dipunbantah.
Walanda ora duwe penghasilan dhasar. Walanda duwe bijstand (bantuan sosial): kanthi tes aset lan sarana, kanthi norma pembagian biaya, kanthi kewajiban kerja lan reintegrasi, lan imbal balik. Pasal 20 ayat 3 Gw menehi "hak kanggo bantuan sosial sing diatur dening undang-undang" – hak dhasar sosial, norma instruksi kanggo pembuat undang-undang, dudu klaim sing bisa langsung dijaluk; pasal 120 Gw nglarang pengujian undang-undang marang Konstitusi. Ing tingkat internasional, pasal 12 lan 13 ESH lan pasal 9 IVESCR ora menehi landasan sing langsung.
Wiwit 1 Januari 2026, fase pisanan Participatiewet in balans sampun dipuntindakaken: langkung saking kalih dasa langkah, langkung kathah kustomisasi, kirang sanksi, dipuntindakaken kanthi bertahap ngantos 2027, kanthi bagian ingkang ngentosi Wet handhaving sociale zekerheid. Peningkatan ingkang nyata. Nanging arsitektur mboten owah: pangentukan tansah dados ganjaran kangge kesiapan dados fungsi malih.
Wangsulan hukum kanggo ilang pakaryan ing Walanda dudu pembebasan, nanging verifikasi. Iku piwulang saka skandal tunjangan lan SyRI (Rb. Den Haag 5 Februari 2020, ECLI:NL:RBDHA:2020:865), ing ngendi model risiko dianggep nglanggar pasal 8 EVRM. Luwih gedhe klompok sing ora duwe fungsi, luwih gedhe kabutuhan negara kanggo ngontrol apa bener mangkono. Sapa wae sing ngarepake penghasilan dhasar, kudu nerangake dhisik kepiye tatanan hukum kita ninggalake syarat-syarat. Ora ana apa-apa ing agenda legislatif saiki sing nuduhake arah kasebut.
6. Ketergantungan ingkang mboten katon: hak dhasar sabanjure?
Abad kaping rong puluh wis ngemansipasi manungsa kanthi hukum. Ketergantungan formal – saka status, saka panguwasa, saka greja, saka majikan – wis dibongkar utawa diatur. Nanging ana ketergantungan sing ngganteni sing meh ora dideleng dening hukum, amarga ora formal: saka cara mikir, saka prilaku, saka reaksi emosional. Ora ana sing meksa; tawaran iku sukarela lan sistem iku nyaman. Iku sebabe jaminan klasik ora bisa ngatasi.
Ing mriki wonten bolongan ing sistem hak dhasar kita. Pasal 11 Gw nglindhungi inviolabilitas badan. Pasal 10 Gw lan pasal 8 EVRM nglindhungi urip pribadi, ing pundi EHRM maos otonomi pribadi (Pretty t. VK, 29 April 2002, nr. 2346/02). AVG nglindhungi data babagan panjenengan. Nanging boten wonten ing Konstitusi ingkang nglindhungi pambentukan pandangan donya panjenengan piyambak – kemampuan ingkang ngajengaken sedaya hak dhasar sanesipun, amargi tanpa penilaian piyambak, kebebasan berekspresi inggih namung cangkang kosong.
Tunas hukum pisanan sampun katingal, nanging punika hukum konsumen lan platform, sanès hukum negara:
- AI-verordening pasal 5 ayat 1 sub a lan b: larangan teknik manipulatif lan eksploitasi kerentanan sing ngganggu prilaku kanthi substansial lan nyebabake karusakan gedhe. Ambang watese dhuwur.
- DSA (Verordening (EU) 2022/2065): pasal 25 (pola peteng/dark patterns), pasal 27 (transparansi sistem rekomendasi), pasal 38 (opsi tanpa profil ing platform ingkang ageng sanget).
- Digital Fairness Act: usulan samesthine ing kuartal kaping papat 2026, minangka elaborasi saka Agenda Konsumen 2030, fokus ing pola peteng, desain adiktif, pemasaran influencer, lan personalisasi manipulatif.
- Internasional: kemunculan hak-hak neuro (UNESCO, Chili, macem-macem negara bagian AS).
Sing bakal kelakon yaiku debat hukum negara ing taun telung puluhan: apa ana hak kanggo integritas mental utawa kebebasan kognitif, lan yen ana – nglawan sapa? Hak dhasar klasik kerjane vertikal; ketergantungan iki horisontal lan komersial. Mula, wangsulan bakal teka dhisik saka hukum konsumen lan produk, lan banjur – yen pancen teka – saka Konstitusi.
7. Enem pangarepan kanggo praktik Walanda
- Gelombang PHK adhedhasar a-grond, kanthi doktrin panempatan malih ingkang wonten ing tekanan. Pitakenan utami inggih punika menapa “pendhidhikan” wonten ing art. 7:669 lid 1 BW ugi nyakup pendhidhikan malih dhateng kulawarga fungsi sanèsipun. Wangsulan ingkang wonten sapunika (upaya kanthi wajar, ing salebetipun wekdal kabar mandheg makarya) dereng dipunrancang kagem skala ingkang kados mekaten.
- Panggeseran wonten ing kukum kualifikasi – kanthi paradoks. Langkung kathah algoritma ingkang nemtokaken, nemtokaken regi, lan biji pakaryan, langkung ageng panguwaos lan integrasinipun, saéngga langkung cepet statusipun dados karyawan (Deliveroo, HR 24 Maret 2023, ECLI:NL:HR:2023:443; Uber, HR 21 Februari 2025, ECLI:NL:HR:2025:319, ing pundi Hoge Raad kanthi cetha masrahaken pangembangan kukum dhateng pambentuk undang-undang). Tambahaken kaliyan praduga kukum VBAR – sasampunipun cathetan pangewahan tanggal 10 Maret 2026 namung kantun praduga kukum kagem tarif ingkang kirang saking kirang langkung € 38 saben jam – sarta Wet platformwerk, pramila gambaripun sampun jangkep: kukum mangsuli panyuwunan kagem otonomi kanthi nawakaken pangayoman. Punika sanès kontradiksi, nanging ketegangan ingkang badhe kita adhepi wonten ing pengadilan salami sepuluh taun.
- Kukum migrasi dados laboratorium ingkang paling landhep. Kriteria gaji mundhak nanging fungsi ingkang nyukupi kriteria kasebat saya suda; migran ahli ingkang kicalan padamelan namung gadhah wekdal tigang wulan. Lan pambiji piyambak saya kathah dipunotomatisasi, sawetawis rezim risiko inggil kagem Lampiran III poin 7 (migrasi lan suaka) nembé kemawon dipunundur dumugi Desember 2027. Boten wonten papan ingkang jurang antawisipun teknologi lan jaminanipun langkung ageng tinimbang wonten ing wates nagari. Kagem praktik, punika tegesipun: artikel 22 lan 15 AVG, artikel 3:2 lan 3:46 Awb, sarta prinsip-prinsip pamaréntahan ingkang saé (beginselen van behoorlijk bestuur) minangka instrumenipun – sanès AI-verordening.
- Hukum pendhidhikan lan kualifikasi: tekanan undang-undang dhateng monopoli ijazah, kanthi microcredentials lan validasi minangka taruhanipun.
- Jaminan sosial: sanès penghasilan dhasar, nanging langkung padhetipun nagari verifikasi, ingkang dipunwatesi déning artikel 8 EVRM lan AVG.
- Hak-hak dhasar: integritas mental minangka agenda, sepisanan lumantar Brussel, nembé lajeng lumantar Den Haag.
8. Panutup
Dhiskusi babagan manungsa abad kaping siji likur limrahipun dipunlampahi kanthi eksistensial: mbentuk dhiri piyambak, utawi kasisihaken. Secara hukum, pitakenanipun langkung landhep. Pitakenanipun sanès menapa kita badhe dados pribadi utawi fungsi, nanging menapa hukum saged sinau ngenali pribadi sadèrèngipun fungsi sampun ical. Amargi salami fungsi dados dhasar hukum saking pribadi, nalika fungsi ical, status hukumipun ugi ical.
Punika sanès masalah filosofis. Punika tugas legislasi – lan wonten ing sawetawis pérangan minangka risiko proses ingkang sapunika sampun wonten ing meja klien.
