Hukum Walanda lan manungsa ing abad kaping 21
1. Anggapan miturut hukum kita
Golongan profèsi ingkang paling aman ing kalih dasawarsa pungkasan punika, sapunika dados golongan ingkang paling rentan. Sinten kemawon ingkang dados pangembang (developer) sedasa taun kepengker, piyambakipun pikantuk jaminan gesang. Golongan profèsi ingkang sami punika sapunika dados conto ageng sepisanan babagan pakaryan kognitif ingkang dipun-gantos déning mesin. Punika bab ingkang nggumunaken, nanging sanès pérangan ingkang paling narik kawigatosan. Pérangan ingkang paling narik kawigatosan inggih punika babagan punapa ingkang dipun-bukak saking konstruksi hukum kita.
Ukum Walanda punika meh mboten ngenali pribadi. Ingkang dipun-ginakaken namung fungsi. Posisi ukum satunggaling manungsa – minangka karyawan, minangka tiyang asing, utawi minangka panampi tunjangan – meh sedaya gumantung dhateng fungsi ingkang dipunlampahi, dhateng pakaryan ingkang dipunparingaken, saha dhateng upah ingkang dipunasilaken saking pakaryan kasebat. Perkawis punika saged dipunbela salami fungsi-fungsi kasebat cekap stabil kangge nggantungaken gesang. Nanging, anggepan kasebat ingkang sapunika nembé dipunrembag.
Seratan punika ngrembag sekawan pitaken ingkang tuwuh saking prakawis wau, ingkang badhe nemtokaken praktik hukum ing Walanda ing dasawarsa ingkang badhe dhateng. Punapa ingkang kedadosan kanthi cara hukum nalika satunggaling fungsi ical? Kados pundi status hukum tiyang ingkang nyusun lampahing kariripun piyambak tinimbang nindakaken satunggaling profesi? Punapa wonten pangasilan tanpa fungsi? Saha punapa hukum kita, kejawi ngreksa raga saha dhata pribadi manungsa, ugi ngreksa kemampuanipun kagem mikir piyambak?
2. Kados pundi jeronipun fungsi punika wonten ing babagan hukum
Hukum Ketenagakerjaan. Pasal 7:610 BW nggadhahi tigang unsur: pakaryan, upah, lan “ing ngandhapipun panguwaos” (in dienst van). Objek saking prajanjian punika inggih pakaryanipun, sanès tiyangipun; sesambetan panguwaos (gezagsverhouding) nggadhahi teges bilih wonten pihak sanès ingkang nemtokaken punapa ingkang kedah katindakaken.
Hukum Pangentasan (Ontslagrecht). Ing babagan pangentasan amargi kawontenan ékonomi perusahaan (art. 7:669 lid 3 sub a BW), prinsip pangilon (afspiegelingsbeginsel) dipuntrapaken miturut golongan yuswa ing salebeting kategori fungsi ingkang saged dipuntukar (art. 11 Ontslagregeling). Nalika wonten kalih tiyang ingkang saged dipuntukar, artikel 13 Ontslagregeling ngatur bilih: menawi fungsi-nipun sami saking segi isi, kawruh ingkang dipunbetahaken, kaprigelan, kompetensi, sarta sipatipun, lan gadhah tataran sarta pituwas ingkang sami. Hoge Raad sampun netepaken bilih pratélan punika sipatipun winates (limitatif). Pramila, hukum ngetang tiyang minangka pérangan saking satunggaling kelas fungsi. Sanès minangka pribadi ingkang saged dipunbandhingaken.
Hukum Migrasi. Ing babagan punika kodifikasi ingkang paling cetha. *Kennismigrant* (migran ahli) (pasal 3.30a Vb 2000) dipunidinani mlebet amargi – lan salami – pedamelanipun ngasilaken gunggung arta tartamtu: wiwit tanggal 1 Januari 2026 inggih punika € 5.942 bruto saben wulan kagem *kennismigrant* yuswa 30 taun utawi langkung, € 4.357 kagem ingkang dereng 30 taun, lan € 3.122 kagem kritéria ingkang dipunandhapaken (pasal 2.1 ayat 1 sub a Besluit uitvoering Wav 2022). Gaji punika dados *proxy* (wakil) legal kagem aji utawi reginipun manungsa. Menawi pedamelanipun ical, pramila pasal 19 kaji (jo.) 18 ayat 1 sub f Vw 2000 dados dhasar kagem pambatalan; ing praktikipun IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst), wonten wekdal tigang wulan kagem pados *erkend referent* (referensi ingkang dipunakoni) enggal. Ing perangan sanesipun Wet arbeid vreemdelingen (Undhang-undhang Pakaryan Tiyang Asing) wonten kosokwangsulipun: *tewerkstellingsvergunning* (ijin makarya) dipuntolak menawi wonten tawaran saking tenaga kerja ingkang dipunprioritasaken (pasal 8 Wav). Tiyang asing dipunidinani mlebet minangka *restfunctie* (fungsi sisa utawi pedamelan ingkang boten dipunisi dening tenaga kerja lokal).
Jaminan sosial. WW (tunjangan pengangguran) dipunétang adhedhasar riwayat makarya; Participatiewet (undhang-undhang partisipasi) netepaken kuwajiban makarya lan reintegrasi.
Dadosipun, manungsa minangka fungsi punika sanès kacilakan utawi kemunduran kabudayan. Punika minangka pilihan hukum ingkang dipundamel ing wekdal nalika pedamelan dados satunggaling tetep ingkang langgeng sadangunipun gesang.
3. Fungsi punika ical – lan hukum kantun ing wingking
(a) Syarat panempatan malih
Pasal 7:669 ayat 1 BW mbetahaken wontenipun papan pakaryan enggal “ingkang dipun-sengkuyung kanthi pendhidhikan utawi mboten” wonten ing “posisi sanès ingkang trep”. Mahkamah Agung (Hoge Raad) mboten nyebat punika minangka kewajiban asil (resultaatsverplichting), nanging minangka prakawis ingkang saged dipun-tuntut saking pihak pangarsa damel kanthi wicaksana miturut kawontenan ingkang wonten (HR 18 Januari 2019, ECLI:NL:HR:2019:64; saderengipun HR 16 Februari 2018, ECLI:NL:HR:2018:182, Decor). Wekdal ingkang wicaksana punika sami kaliyan wekdal kabar mandheg damel (art. 10 Ontslagregeling). Kerangka punika ngemot kalih prekawis: bilih wonten posisi sanès ing organisasi kasebat, lan bilih pendhidhikan sawetawis wulan saged nutupi kekirangan kasebat. Kalih anggepan punika ical nalika sedaya kulawarga posisi ical ing wekdal ingkang sami. Kula ngajengaken wontenipun proses hukum babagan jembaripun teges “pendhidhikan”, babagan pambageyan (afspiegeling) nalika kategori posisi ingkang saged dipun-gantos piyambak ical, saha babagan h-grond minangka margi medal.
(b) Kewajiban pendhidhikan
Pasal 7:611a ayat 1 BW ngandhut ukara ingkang wigati: juragan kedah nyediakaken pendhidhikan ingkang dipunbetahaken kagem jabatanipun saha, saderengipun saged dipunanggep wajar, kagem kalajenganipun kontrak kerja menawi jabatanipun ical. Wiwit tanggal 1 Agustus 2022 (implementasi saking Richtlijn (EU) 2019/1152) pendhidhikan wajib punika gratis, dipunanggep minangka wekdal kerja, saha klausa biaya studi kagem punika boten sah (art. 7:611a ayat 2-4 BW). Nanging titik tumpunipun tetep wonten ing jabatan. Boten wonten ingkang meksa juragan kagem nyekolahaken tiyang medal saking jabatan ingkang ical tumuju masa depan ingkang wonten ing njawi perusahaan. Lajeng kados pundi kaliyan nagari? STAP-budget sampun dipunbusak per 1 Januari 2024; ingkang kantun namung levenlanglerenkrediet (kredit sinau seumur hidup) saha dana O&O sektoral. Pas ing wekdal hak individu kagem ngrembaka dados eksistensial, pamarentah malah mbatalaken. Punika mbok bilih dados fakta hukum ingkang paling kirang dipungatosaken ing dasawarsa punika.
(c) Peraturan AI – saha kekosongan wekdal
Lampiran III Peraturan (EU) 2024/1689 netepaken bilih AI kagem rekrutmen, pambagéyan tugas, pemantauan, penilaian, promosi, lan pemutusan hubungan kerja kalebet risiko inggil (titik 4), mekaten ugi AI ing babagan pendidikan lan ujian (titik 3) saha ing babagan manajemen migrasi, suaka, lan wates negara (titik 7). Kewajiban punika badhe lumampah wiwit tanggal 2 Agustus 2026. Lumantar Digitale Omnibus babagan AI (usulan tanggal 19 November 2025; kesepakatan sementara Mei 2026; Parlemen Eropa sampun nyetujoni ing tanggal 16 Juni 2026), wekdalipun dipunundur dados 2 Desember 2027 kagem sistem risiko inggil otonom lan 2 Agustus 2028 kagem sistem ingkang terintegrasi ing produk. Kajawi punika, aturan grandfathering ugi dipunwiyaraken: sistem ingkang sampun wonten tetep mboten dipunwajibaken tundhuk dhumateng aturan punika salami mboten wonten pangewahan ingkang mendasar. EDPB lan EDPS sampun paring peringatan keras babagan punika ing nasehat sesarenganipun. Akibat praktisipun: taun-taun nalika reorganisasi ingkang dipun-gerakaken déning AI dipunlampahi, justru dados taun-taun ingkang mboten wonten rezim risiko inggil.
Ingkang lumampah inggih punika: pasal 5 (praktik ingkang dipunlarang, wiwit tanggal 2 Februari 2025), kalebet larangan ngenali émosi wonten ing papan panggènan makarya saha ing donya pendhidhikan (pasal 5 ayat 1 sub f) sarta teknik manipulatif saha eksploitasi kerentanan; pasal 4 (literasi AI); saha kewajiban transparansi saking pasal 50 wiwit wulan Agustus 2026.
Ingkang langkung utami: AVG (Peraturan Perlindungan Data Umum) tetep dipuntrapaken kanthi wutuh. Pasal 22 AVG sasampunipun SCHUFA (Keputusan Mahkamah Kehakiman Uni Eropa 7 Desember 2023, C-634/21): skor punika piyambak minangka keputusan nalika ing kasunyatanipun nemtokaken asil. Lan Pasal 15 ayat 1 sub h AVG sasampunipun Dun & Bradstreet (Keputusan Mahkamah Kehakiman Uni Eropa 27 Februari 2025, C-203/22): pihak ingkang gegayutan gadhah hak pikantuk informasi ingkang migunani babagan logika ingkang dados dhasaripun, lan rahasia perusahaan sanes tameng ingkang mutlak – hakim piyambak ingkang badhe netepaken. Kangge praktik PHK, punika tegesipun: pangarsa ingkang ngginakaken sistem AI kangge nemtokaken sinten ingkang badhe dipun-PHK, sampun kaiket wiwit dinten punika – lumantar AVG, sanes lumantar Peraturan AI. Lan “manungsa ingkang wonten ing sistem” ingkang namung paring tandha tangan, sasampunipun SCHUFA boten saged dados jaminan.
(d) Undhang-undhang babagan pakaryan platform (Wet platformwerk)
Bab III saking Richtlijn (EU) 2024/2831 (manajemen algoritma) punika instrumen Uni Eropa ingkang sepisanan ingkang maringi hak dhumateng para pekerja kanggé nglawan algoritma punika piyambak: transparansi, watesan pangolahan data (kawontenan emosional, pacelathon pribadi, biometrika), pengawasan manungsa, pambiji manungsa tumrap keputusan ingkang wigati, saha hak kanggé pikantuk katrangan – saha hak-hak punika ugi lumaku kanggé para pekerja platform ingkang mandiri (zzp'er). Rancangan undang-undang Walanda babagan Wet platformwerk dipunbikak kanggé konsultasi umum ing tanggal 29 Juni 2026 (saged paring tanggapan ngantos tanggal 24 Agustus 2026); pamaréntah ngakoni bilih wates wekdal implementasi ing tanggal 2 Desember 2026 mboten saged dipunlampahi saha bilih praduga hukum nembé lumaku sasampunipun undang-undang Walanda dipunwontenaken. Wonten ing wekdal punika, ingkang saged dipunlampahi inggih punika interpretasi ingkang jumbuh kaliyan arahan (richtlijn) saha, tumrap Nagari, wonten kamungkinan tanggung jawab Francovich.
4. Sinten ingkang nyusun piyambak, kanthi hukum mboten gadhah dhasar ingkang kiyat
Saking tiyang ingkang nyambut damel ing jaman modern punika, asring dipunajeng-ajeng saged nyusun margi gesangipun piyambak: nggabungaken modul, pengalaman, saha praktik dados profil ingkang boten kalebet ing profesi ingkang sampun wonten. Para pambayar damel nyuwun bab punika, lembaga pendidikan pariwara bab punika, saha pasar paring ganjaran dhumateng bab punika. Saking sudut pandang ukum, tiyang kados mekaten punika boten katingal. Ukum Walandi namung ngenali ijazah, boten ngenali margi gesang (traject).
- NVAO paringaken pendhidhikan (bab 5a WHW); efek sipil gumantung dhateng ijazah lan gelar (pasal 7.10a WHW). Jalur ingkang dipunrancang piyambak kanthi gangsal modul ing tigang institusi mboten ngasilaken gelar, saéngga mboten wonten efek sipilipun.
- Microcredentials wonten ing Walanda minangka pilot (edubadges) lan ing tingkat Éropah minangka rekomendasi (Rekomendasi Dewan tanggal 16 Juni 2022, 2022/C 243/02). NLQF-inschaling (tingkat kualifikasi nasional) punika sipatipun hukum privat. Mboten wonten ekuivalen ingkang sah miturut undang-undang.
- Tegangan ingkang paling ageng wonten ing papan ingkang kapentinganipun paling ageng: ing profesi ingkang dipunatur (Undang-Undang Advokat, Undang-Undang BIG, Wna – lumantar Arahan 2005/36/EG lan Undang-Undang Umum babagan Pangakuan Kualifikasi Profesi Uni Eropa), monopoli ijazah punika mutlak. Ing mriku, tiyang ingkang boten gadhah kualifikasi boten gadhah daya.
- Lan ing hukum migrasi: kriteria gaji ingkang dipunandhapaken mbetahaken ijazah saking institusi ingkang dipuntunjuk (top 200 peringkat ingkang dipunakoni), taun pados kerja (zoekjaar) gumantung dhateng ijazah, lan penilaian ijazah lumantar Nuffic/IDW. Sinten kemawon ingkang ngrancang pendidikanipun piyambak, mboten saged mlebet ing nagari punika.
Ingkang badhé kelakon ing ngajeng punika pilihan antawis kalih margi: modularisasi hukum kualifikasi (legalisasi microcredentials, validasi pasinaon informal, akun pasinaon), utawi klompok tiyang ingkang sanget kapabel nanging mboten gadhah posisi hukum. Margi ingkang kaping kalih punika langkung mungkin, amargi ingkang kaping pisan mbetahaken nagari nilaraken kontrol babagan punapa ingkang dipunanggep minangka kawruh.
5. Pendapatan dhasar (basisinkomen) punika mboten wonten; ingkang wonten inggih punika syarat-syarat
Wangsulan ingkang populer tumrap padamelan ingkang ical inggih punika pendapatan dhasar: sinten kemawon ingkang mboten gadhah fungsi malih, pikantuk dhasar. Gagasan punika mbetahaken sanggahan saking sudut pandang hukum.
Walanda mboten gadhah pendapatan dhasar. Walanda gadhah bijstand (bantuan sosial): kanthi tes aset lan penghasilan, kanthi norma pembagian biaya, kanthi kewajiban kerja lan reintegrasi, sarta kewajiban timbal balik. Pasal 20 ayat 3 Gw (Undang-Undang Dasar) paring “hak atas bantuan sosial ingkang badhé dipunatur déning undang-undang” – hak sosial dhasar, norma instruksi dhateng pembuat undang-undang, sanès klaim ingkang saged dipunajokaken langsung; pasal 120 Gw nglarang pengujian undang-undang tumrap Undang-Undang Dasar. Secara internasional, pasal 12 lan 13 ESH sarta pasal 9 IVESCR mboten paring landasan ingkang langsung.
Wiwit 1 Januari 2026, tahap pisanan Participatiewet in balans sampun lumampah: langkung saking kalih dasa tindakan, langkung kathah penyesuaian, sanksi ingkang langkung sakedhik, dipunlampahi kanthi bertahap ngantos 2027, kanthi bagian ingkang ngentosi Wet handhaving sociale zekerheid. Perbaikan ingkang nyata. Nanging arsitekturipun mboten ewah: penghasilan tetep dados ganjaran kagem kesediaan dados fungsi malih.
Wangsulan hukum tumrap icalipun padamelan ing Walanda punika sanès pembebasan, nanging verifikasi. Punika piwulang saking skandal tunjangan (toeslagenaffaire) lan saking SyRI (Rb. Den Haag 5 Februari 2020, ECLI:NL:RBDHA:2020:865), ingkang model risikonipun dipunanggep bertentangan kaliyan pasal 8 EVRM. Langkung ageng klompok ingkang mboten gadhah fungsi, langkung ageng kabutuhan nagari kagem ngontrol punapa punika leres. Sinten kemawon ingkang ngarepaken pendapatan dhasar, kedah njelasaken rumiyin kados pundi tatanan hukum kita nilaraken syarat-syarat. Mboten wonten ing agenda legislatif sapunika ingkang nuduhaken arah kasebat.
6. Ketergantungan ingkang mboten katingal: hak dhasar salajengipun?
Abad kaping kalih dasa sampun mardikakaken manungsa kanthi cara hukum. Kagantungan formal – saking status, saking panguwasa, saking gréja, saking juragan – sampun dipunicalaken utawi dipunatur. Nanging, wonten kagantungan énggal ingkang mèh mboten katingal dening hukum, amargi mboten formal: kagantungan saking pola pikir, saking tindak-tanduk, lan saking reaksi emosional. Mboten wonten ingkang meksa; tawaranipun sukarela lan sistemipun kepenak. Punika sebabipun jaminan klasik mboten saged nangkep prakawis punika. Babagan punika sampun naté kita nyerat ing artikel “Waarom kunstmatige intelligentie een verschrikkelijke advocaat is“.
Ing ngriki wonten kekosongan ing sistem hak dhasar kita. Pasal 11 Gw nglindhungi kesucian badan. Pasal 10 Gw lan pasal 8 EVRM nglindhungi privasi, ingkang dipunwaos déning EHRM minangka otonomi pribadi (Pretty t. VK, 29 April 2002, nr. 2346/02). AVG nglindhungi data babagan panjenengan. Nanging mboten wonten ing Undang-Undang Dasar ingkang nglindhungi pembentukan pandangan donya panjenengan piyambak – kemampuan ingkang ndhisiki sedaya hak dhasar sanèsipun, amargi tanpa pertimbangan piyambak, kebebasan berekspresi namung dados cangkang kosong.
Tunas hukum pisanan sampun katingal, nanging punika hukum konsumen lan platform, sanès hukum tata nagara:
- AI-verordening pasal 5 ayat 1 sub a lan b: larangan teknik manipulatif lan eksploitasi kerentanan ingkang ngganggu prilaku kanthi substansial lan njalari karusakan ageng. Ambang watesipun inggil.
- DSA (Verordening (EU) 2022/2065): pasal 25 (dark patterns), pasal 27 (transparansi sistem rekomendasi), pasal 38 (opsi tanpa profil ing platform ingkang ageng sanget).
- Digital Fairness Act: usulan dipunrencanakaken ing kuartal kaping sekawan 2026, minangka penjabaran saking Consumentenagenda 2030, diarahaken dhateng dark patterns, desain ingkang nggadhahi efek adiksi, pemasaran influencer, lan personalisasi manipulatif.
- Internasional: munculipun neuro-hak (UNESCO, Chili, manéka nagari bagian Amerika).
Ingkang badhé kelakon ing ngajeng punika mbok bilih debat hukum tata nagara dasawarsa tigang puluh: punapa wonten hak kagem integritas mental utawi kebebasan kognitif, lan menawi wonten – tumrap sinten? Hak dhasar klasik makarya kanthi vertikal; ketergantungan punika horizontal lan komersial. Pramila wangsulanipun badhé medal saking hukum konsumen lan produk rumiyin, lan nembé salajengipun – menawi wonten – saking Undang-Undang Dasar.
7. Enem pangajeng-ajeng kagem praktik ing Walanda
- Gelombang PHK ing dhasar-a, kanthi doktrin penempatan malih ingkang dipunpeksa. Pitakonan utamanipun inggih punika punapa “pendidikan” ing pasal 7:669 ayat 1 BW ugi kalebet pendidikan malih dhateng kulawarga fungsi sanèsipun. Wangsulan sapunika (usaha kanthi wajar, ing salebetipun periode pemberitahuan) mboten dipundamel kagem skala punika.
- Pergeseran ing hukum kualifikasi – kanthi paradoks. Langkung kathah algoritma nemtokaken padamelan, rega, lan penilaian, langkung kathah otoritas lan integrasi, saéngga langkung cepet dados status karyawan (Deliveroo, HR 24 Maret 2023, ECLI:NL:HR:2023:443; Uber, HR 21 Februari 2025, ECLI:NL:HR:2025:319, ingkang Hoge Raad kanthi tegas masrahaken pangembangan hukum dhateng pembuat undang-undang). Tambahaken kaliyan praduga hukum VBAR – sasampunipun nota perubahan tanggal 10 Maret 2026 namung kantun praduga hukum kagem tarif ing ngandhap kirang langkung € 38 per jam – ditambah Wet platformwerk, gambaripun sampun jangkep: hukum mangsuli panyuwunan otonomi kanthi penawaran perlindungan. Punika sanès kontradiksi, nanging tegangan ingkang badhé kita prosesi salami sepuluh taun.
- Hukum migrasi badhé dados laboratorium ingkang paling landhep. Kriteria gaji mundhak nalika fungsi ingkang nyukupi kriteria kasebat saya ical; migran ahli ingkang kicalan padamelan, namung gadhah wekdal tigang wulan. Lan penilaianipun piyambak saya kathah dipunotomatisasi, nalika rezim risiko inggil kagem Lampiran III poin 7 (migrasi lan suaka) nembé dipuntunda ngantos Desember 2027. Mboten wonten papan ingkang jurang antawis teknik lan jaminan langkung ageng tinimbang ing wates nagari. Kagem praktik, punika tegesipun: pasal 22 lan 15 AVG, pasal 3:2 lan 3:46 Awb, lan prinsip-prinsip tata kelola ingkang saé punika instrumenipun – sanès AI-verordening.
- Hukum pendidikan lan kualifikasi: tekanan hukum dhateng monopoli ijazah, kanthi microcredentials lan validasi minangka taruhanipun.
- Jaminan sosial: mboten wonten pendapatan dhasar, nanging verifikasi nagari ingkang langkung rapet, dipunjagi déning pasal 8 EVRM lan AVG.
- Hak-hak dhasar: integritas mental minangka agenda, sepisanan lumantar Brussel, nembé lajeng lumantar Den Haag.
8. Panutup
Dhiskusi babagan manungsa ing abad kaping kalih dasa siji limrahipun dipunlampahi kanthi cara eksistensial: mbentuk dhiri piyambak, utawi kasisihaken. Secara hukum, pitakenanipun langkung landhep. Pitakenanipun sanès punapa kita badhe dados pribadi utawi fungsi, nanging punapa hukum saged sinau ngenali pribadi sadèrèngipun fungsi kasebat ical. Amargi salami fungsi dados dhasar hukumipun pribadi, nalika fungsi kasebat ical, posisi hukumipun ugi badhe ical.
Punika sanès masalah filosofis. Punika minangka tugas legislasi – lan ing sawetawis babagan minangka risiko proses ingkang sampun wonten ing ngajengipun para klien.
