Jeropeeske noarmen, jurisprudentie en juridyske mooglikheden yn Nederlân
Gearfetting
Sûnt maart 2022 is de Jeropeeske Tydlike Beskermingsrjochtline (TPD) aktivearre foar minsken dy't flechtsje foar de oarloch yn Oekraïne. Dêrtroch ûntstie in grutskalige opfangsitaasje yn de hiele Jeropeeske Uny, ek yn Nederlân. Kêst 13 fan de TPD ferplichtet lidsteaten om minsken mei tydlike beskerming fatsoenlik ûnderkommen te bieden, of harren de middels te ferskaffen om dat sels te krijen. Dochs ferbliuwe in soad Oekrayners yn Nederlân yn omstannichheden dy't net foldogge oan dizze minimumeask. Dit artikel ûndersiket de ynhâld en omfang fan it rjocht op fatsoenlik ûnderkommen op grûn fan EU-rjocht, it Hânfêst fan de Grûnrjochten fan de EU (CFREU), jurisprudinsje fan it Hof fan Justysje fan de EU (HvJEU), it Jeropeeske Ferdrach foar de Rjochten fan de Minske (EVRM) en it HerzienJeropeeske Sosjale Hânfêst. Dêrb y wurde konkrete foarbylden en útspraken besprutsen dy't Oekraynske beskermden en harren begelieders helpe kinne om dizze rjochten yn Nederlân ôf te twingen.
- Ynlieding
De Tydlike Beskermingsrjochtline is ûntwurpen as needynstrumint foar in massale stream fan flechtlingen. Nederlân fangt op it stuit tsientûzenen Oekraynske ûntheemden op yn gemeentlike lokaasjes, hotels, sporthallen, cruiseboaten en oare foarsjennings. Dizze opfang is lykwols net frijbliuwend. Kêst 13 TPD skriuwt foar dat lidsteaten ferplichte binne fatsoenlik ûnderkommen te bieden of de middels om dat sels te krijen. Yn de praktyk wurde in soad Oekrayners konfrontearre mei opfang dy't oerfol, ûnhygiënysk, ûnfeilich, net tagonklik of net oanpast is oan bern, âlderen of minsken mei in beheining. Jeropeeske regeljouwing en rjochtspraak meitsje dúdlik dat sokke omstannichheden yn striid wêze kinne mei fûnemintele rjochten.
- Juridyske basis fan it rjocht op fatsoenlik ûnderkommen
Kêst 13 TPD sels jout gjin útputtende definysje fan “fatsoenlik ûnderkommen”, mar it moat útlein wurde yn gearhing mei oare Jeropeeske noarmen lykas de herzjoene Opfangrjochtline en it EU-Hânfêst fan de Grûnrjochten. Kêst 1 fan it Hânfêst, dat minsklike weardichheid beskermet, spilet dêrby in sintrale rol. It Hof fan Justysje hat dúdlik makke dat ûnderkommen in basisbehoefte is dy't ûnûnderbrutsen en sûnder ûnderbrekking beskikber wêze moat. Finansjele stipe ta ferfanging fan opfang moat boppedat foldwaande wêze om echt fatsoenlik ûnderkommen te finen.
Yn Cimade & GISTI (C-179/11) oardiele it Hof dat lidsteaten harren net beroppe kinne op oerfolle opfanglokaasjes om harren ferplichtingen te ûntkommen. Foar Nederlân betsjut dit bygelyks dat gemeenten minsken net op strjitte sette meie mei it ekskús dat “alles fol” sit. Yn it Saciri-arrest (C-79/13) ferdúdlikte it Hof dat finansjele bystannen ynstee fan opfang foldwaande wêze moatte om in weardich libben te lieden. In Oekraynske famylje dy't mar in minimale útkearing kriget dêr't gjin wenning mei te beteljen is, soe dêrop wize kinne.
It arrest Haqbin (C-233/18) stelt dat lidsteaten foarkomme moatte dat minsken yn ekstreme materiële earmoede telâne komme wêryn basisbehoeften lykas ûnderdak, iten en hygiëne net garandearre binne. Dit betsjut dat needopfang yn tintekampen of sportshallen sûnder privacy en sanitêre foarsjennings yn striid wêze kin mei de ferplichting om fatsoenlik ûnderkommen te bieden. Yn Ayubi (C-713/17) beklamme it Hof dat lidsteaten altyd rekken hâlde moatte mei persoanlike omstannichheden lykas leeftyd en sûnens. Dit is relevant foar âlderen of siken dy't yn Nederlân yn drokke sliepsealen of op cruiseboaten pleatst wurde sûnder medyske soarch.
Yn FMS (C-924/19 PPU) waard befêstige dat lidsteaten materiële opfangfoarsjennings biede moatte – itsij yn natura, itsij fia in foldwaande finansjele bydrage – en dat minsken dêrfoar by de rjochter telâne kinne moatte. It arrest H.A. (C-194/19) ûnderstreke it rjocht op in effektyf rechtsmiddel tsjin besluten oer opfangfoarsjennings. Oekraïners yn Nederlân kinne beswier meitsje en nei de rjochter stappe tsjin beëiniging of wegering fan opfang, mar ek tsjin ontoereikende of minskonweardige opfangomstannichheden.
- Jeropeeske minskerjochtennoarmen
It Jeropeesk Hof foar de Minskerjochten hat yn meardere saken oardiele dat in gebrek oan adekwate húsfesting liede kin ta ûnminsklike of fernederjende behanneling yn striid mei artikel 3 EVRM. Yn M.S.S. tsjin België en Grikelân (2011) fêstige it Hof dat twongen oernachtsjen op strjitte sûnder ienige beskerming in skeining foarmet. Yn H. en oaren tsjin Frankryk (2020) oardiele it Hof dat langduorjend libjen yn tinten en ûnder brêgen sûnder stabile húsfesting en sûnder in serieuze oerheidsreaksje ûnminsklik is. Dit rekket direkt de situaasje yn Nederlân, dêr't Oekraïners soms moannen yn sportshallen, cruiseskeppens of tintekampen ferbliuwe sûnder privacy of útsjoch op bettere húsfesting.
It arrest Tarakhel tsjin Switserlân (2014) leit bysûndere klam op de beskerming fan bern. It Gerjochtshôf fereasket dat gesinnen mei bern yndividueel passende opfang krije en net samar yn grutte, dielde opfanglokaasjes pleatst wurde meie sûnder omtinken foar harren spesifike behoeften. Yn Nederlân binne der foarbylden fan bern dy't op stretchers yn grutte sealen sliepe moatte sûnder ienige privacy of ôfskerming, wat mooglik yn striid is mei dizze noarm.
- Sosjale rjochten en it Jeropeesk Sosjaal Hânfêst
De Europeesk Kommisje foar Sosjale Rjochten (ECSR) hat yn ferskate saken beklamme dat langduorjende needopfang gjin “fatsoenlik ûnderkommen” is. Yn ICJ & ECRE tsjin Grikelân (2021) waard oardiele dat jierrenlange opfang yn oerfolle tydlike lokaasjes sûnder privacy en sûnder foarútsjoch op duorsume húsfesting in skeining oplevere. Dit slút oan by situaasjes yn Nederlân dêr't Oekraïners moannen of langer op skippen of yn sporthallen ferbliuwe sûnder perspektyf.
Yn CEC tsjin Nederlân (2014) waard fêststeld dat sels minsken sûnder ferblifstitel rjocht hawwe op tagong ta needopfang, om't it ûnthâlden dêrfan harren libben en weardichheid bedriget. Gemeenten kinne dus net folstean mei te sizzen dat immen gjin opfang krijt fanwegen bestjoerlike diskusjes oer registraasje.
It arrest Defence for Children tsjin Nederlân (2009) ferdúdlikte dat opfang feilich, hygiënysk, ferwaarme en ferljochte wêze moat. Yn Nederlân binne der meldingen fan opfangplakken dêr't de ferwaarming net foldwaande wurket of dêr't sprake is fan focht en skimmel – omstannichheden dy't dêrmei yn striid binne. De útspraak ERRC tsjin Itaalje (2005) wiist derop dat diskriminaasje tsjin Roma by tagong ta opfang ferbean is. Dat is relevant foar Roma-Oekraïners dy't soms wegeren wurde yn gemeentlike opfang of troch partikuliere ferhierders.
- Beskerming fan kwetsbere groepen
It EU-Hânfêst fan de Grûnrjochten befettet spesifike waarborgen foar kwetsbere groepen. Artikel 24 erkent de rjochten fan it bern en fereasket dat it belang fan it bern altyd foarop stiet. Artikel 25 beskermet âlderen en garandearret weardichheid en selsstannigens. Artikel 26 erkent it rjocht fan minsken mei in beheining op foarsjennings dy't harren selsstannigens en maatskiplike yntegraasje befoarderje. Dit betsjut yn Nederlân dat opfanglokaasjes tagonklik wêze moatte foar rolstoelbrûkers, dat gesinnen mei bern net yn ûnfeilige dielde sliepsealen ûnderbrocht wurde meie en dat âlderen of siken passende soarch en privacy krije moatte.
- Ynternasjonale ferdrachsferplichtingen
It rjocht op adekwate húsfesting is boppedat gewaarborgd yn artikel 11 fan it Ynternasjonaal Ferdrach oangeande Ekonomyske, Sosjale en Kulturele Rjochten (IVESCR), dat it rjocht op in behoarlike libbensstandert erkent. It Kinderrechtenferdrach (artikel 27) ferplicht steaten derfoar te soargjen dat bern net fan harren âlden skieden wurde troch gebrek oan fatsoenlik ûnderkommen. FN-Komités hawwe hieltyd beklamme dat húsfesting feilich, bewenber, betelber en tagonklik wêze moat, mei bysûnder omtinken foar de meast kwetsberen.
- Tagong ta rjochtmiddels yn Nederlân
Hoewol't de TPD gjin ôfsûnderlike klachteproseduere befettet, garandearret artikel 47 fan it EU-Hânfêst it rjocht op in effektyf rechtsmiddel. Oekraïners yn Nederlân dy't fine dat harren opfang net foldocht oan de noarm fan fatsoenlik ûnderkommen kinne beswier meitsje by de gemeente en dêrnei berop ynstelle by de bestjoersrjochter. Dêrby kinne se ek freegje om in foarlopige foarsjenning (vovo) om ûnmiddellike ferbettering of opskoarting fan in beslút ôf te twingen. Dit jildt sawol foar beëiniging of wegering fan opfang as foar minskonweardige omstannichheden yn besteande opfang.
- Konklúzje en oanbefellings
De Jeropeeske wetjouwing en rjochtspraak meitsje dúdlik dat it rjocht op fatsoenlik ûnderkommen gjin frijbliuwende belofte is, mar in hurde ferplichting dy't minsklike weardichheid waarborgje moat. Nederlân mei opfang net struktureel oerfol, ûnhygiënysk of ûnfeilich ynrjochtsje. Der moat omtinken wêze foar privacy, feiligens, hygiëne en oanpassing oan de behoeften fan bern, âlderen en minsken mei in beheining. Finansjele tsjinstelden ta ferfanging fan opfang moatte foldwaande wêze om echt fatsoenlik ûnderkommen te finen.
Foar Oekraïners yn Nederlân betsjut dit dat sy net akseptearje hoege dat sy moannen of jierren yn tinten, sportshallen of needopfang sûnder privacy en sûnder takomstperspektyf ferbliuwe. Sy kinne har beroppe op it Hânfêst, it EVRM en Jeropeeske rjochtspraak om harren rjocht op minskonweardige opfang ôf te twingen. Juridyske professionals, gemeenten en helpferlieners dogge der goed oan dizze noarmen serieus te nimmen en te oersetten yn konkrete, duorsume oplossingen dêr't de minsklike weardichheid sintraal yn stiet.
